Էսսե

Պրեդիկատիվ և կոգնիտիվ պարադիգմներ, պրագմատիկ կամ օգտագործման լեզվաբանություն, Բախտին, Չոմսկի, Լակոֆֆ, Փոլ Իբբոտսոն


Հոդվածում փորձ է արվում, կապ հաստատելով ավանդական լեզվաբանության (Սոսսյուր, Չոմսկի), նրա քննադատության (Բախտին-Վոլոշինով) և նոր պարադիգմներ առաջ քաշելու (Լակոֆֆ, Իբբոտսոն) ջանքերի միջև՝ ցույց տալ, ինչպես է լեզվաբանական մտածողությունը կամաց-կամաց ազատագրվում սխալ կամ փակուղային մեթոդաբանություններից և դուրս գալիս դեպի ուղիղ ճանապարհ: Ուրվագծվում է, թե ինչ ուղի է սպասում լեզվաբանությանն այդ դեպքում:

Մի քիչ մտածենք Լակոֆֆի[1] մասին: Իհարկե, նրա մոտեցումը շատ ավելի առաջադեմ է, քան ավելի կլասիկ մոտեցումներ: Սակայն... Ինչն է նրա սխալը: նա սկսում է նրանից, որ հայտարարում է, որ դասական պարադիգմը սխալ էր, քանի որ ելնում էր այն դրույթից, որ կոնցեպտները կամ կատեգորիաները[2], իրենց համակարգված տեսքով, գոյություն ունեն տրանսցենդենտալ իմաստով: Դրանից հետևում էր, որ մարդու մարմինը, նրա կենսագործունեությունը, սերտորեն կապված սոցիալականին՝ չի ազդում կատեգորիաների ու դրանց փոխհարաբերությունների վրա: Չի ազդում ոչ նրանց բազմիմաստության վրա, ոչ էլ տրամաբանության՝ որում նրանք հարաբերվում են տրանսցենդենտալ աշխարհում: Մարդու մուտքն այդտեղ կարող է ունենալ լոկ երկու հետևանք. կամ սխալականացնել այն, ինչ տրանսցենդենտալում ճիշտ է, կամ կրկնել այն, ինչ այնտեղ ճիշտ է:

Լակոֆֆը, մեջբերելով հսկայական ապացույցների քանակ ու հետազոտողների աշխատանքներ, հայտարարում է, որ կատոգերիաներն առաջանում են մարդկանց մեջ, միջև, սոցիալապես: Եթե հանում ենք տրանսցենդենտալության հարցը, ասում է նա, ապա կատեգորիաները մարդկային լեզվի ու մտածողության մաս են, և ունեն շատ ավելի անճշգրիտ ու այլ հատկանիշներ, քան եթե պատկերացնենք որ դրանք տրանսցենդենտալ գոյությունից այս աշխարհ թափանցած էություններ են ու դրանց բոլոր շեղումներն այդ հստակ համակարգից կամ անկարևոր են, կամ սխալանք, կամ չհասկացվածություն:

Հենց այստեղ է, ըստ իս, սկսվում նրա մեթոդաբանական սխալը: Շատ հասկանալի, սակայն ամեն դեպքում՝ աններելի: Հիմա քննարկենք այդ սխալի հիմքերը, մինչև հասկանանք, թե այն ինչումն է: Մշակութաբանորեն, նա անգլոամերիկյան լեզվաբանական ու փիլիսոփայական ավանդույթի ծնունդ է: Դա ինչ է նշանակում: Դա նշանակում է, որ շեղումը դեպի նոմինալիզմ նրա արյան մեջ է, մշակույթի, նա գենետիկորեն դրան հակված է: Այսինքն նա նախ և առաջ կատեգորիա է համարում անունները՝ գոյականները, այլ ոչ թե, ասենք, խոսքի այլ մասերը՝ բայերը և այլն: Ավելին՝ նա կարծում է, որ լեզուն և մտածողությունը դա դրսի աշխարհի պատկեր են, այսինքն առաջնային կապը՝ լեզուն կամ մտածողությունը բացատրելիս՝ դա անվան կապն է իր ռեֆերենտի հետ:

Այս սխալանքը շատ բան է պայմանավորել անգլոամերիկյան և հատկապես 20-րդ դարի ամերիկյան փիլիսոփայության և լեզվաբանության զարգացման մեջ, ասենք, նրանց վերաբերմունքը կոնտինենտալ փիլիսոփայությանը (այնտեղից վերցնում են նոմինալիզմին[3] հակված մտածողներին, ասենք Վիտգենշտեյն, իսկ ասենք Բերգսոն շատ ավելի քիչ, կամ ֆենոմենոլոգիա, թեև գեշտալտը վերցրել են, մի քիչ տափակացնելուց հետո. վերցնում են նաև մտածողներից այն մասերը՝ որոնք ավելի մոտ են նոմինալիզմին, անտեսելով մնացածը): Նաև՝ նրանց փիլիսոփայության հիմնական ուղղությունը գնացել է այլ ուղով՝ անալիտիզմի, ռացիոնալիզմի, որովհետև «հումանիտար» փիլիսոփայությունը, մանավանդ նոմինալիստական, քիչ բացատրական ուժ ունի իրոք: Դրանով է նաև բացատրվում, որ Չոմսկու ոչ շատ համապարփակ ու համոզիչ, ես կասեի, ոչ շատ գիտական մոտեցումը համարվում է նրանց մոտ գրեթե գլխավոր հայտնագործություն լեզվաբանության մեջ: Չոմսկու ռադիկալ օպուսներն ամերիկյան հեգեմոնիայի դեմ իրականում երևի ավելի հետաքրքիր են, ճիշտն ասած, քան իր քերականությունը, թեև իհարկե չէի ասի թե դա էլ զրոյական է: Այն թեզը, որ մարդկային ցեղն ունի ներունակ կարողություն՝ քերականական համակարգեր, իր ուղեղում դաջված գենետիկորեն, որոնք ակտուալանում են, նայած երեխան ինչ լեզվի մեջ է ընկղմված՝ ոչինչ չի ավելացնում մարդու իմացածին, հնչում է որպես մետաֆիզիկա, տրանսցենդենտալին հավասար, չի հաստատվում հնարավոր էքսպերիմենտներով և չի ապացուցվում բավարար չափով հենց Չոմսկու առաջարկած դատողություններով: Արդյունքում՝ մենք ունենք մի անհաջողության հասած տեսություն, որի դասերն են. հետաքրքիր է հասկանալ, ինչու այս տեսությունն այդքան առաջ ընկավ մյուսներից՝ որպես ճանաչված: Գուցե նրանից, որ միակ ամերիկյանն էր իր ժամանակի համար, այսինքն գերտերության դիսկուրսը, մանավանդ միակը, դառնում է գերիշխող: Ինչու էր միակ. դա էլ ուրիշ հարց:

Երկրորդ ակունքը սխալանքի, նույնպես շատ տիպական ԱՄՆ-ի մշակույթի համար 20-րդ դարի, այն է, որ նրանք իրենց պետք եկած փիլիսոփաներին որպես գիտնական են ներկայացնում (դե դա դեռ այդքան էլ մեծ սխալ չէր լինի), բայց նաև՝ խուսափում են համապարփակ տեսություններից՝ քանի որ դրանք անապացուցելի են, ուրեմն՝ նրանք որպես գիտության միջուկ են հայտարարում միջին տեսությունները: Դրանք այն են, որոնք մոդելավորում են իրականությունը՝ առանց ձեռք տալու աշխարհի վերջին հարցերը: Նման տեսություններն ու գիտություններն ունեն բացատրական ուժի շանս և նաև՝ հերքվելու շանս: Երկու դեպքում էլ ռացիոնալ աշխարհին օգուտ է: Բայց հրաժարվելով մեծ տեսություններից՝ նրանք հանդիպում են այն վտանգին, որ առանց մեծ շրջանակի փոքր, ժամանակավոր բացատրական ուժ ունեցող տեսությունը կարող է ընդհանրացվել, կարող է կարծվել մեծ, և դրանով աղավաղել հարակից ասպարեզների հետազոտությունն ու դրանով դառնալ վնասակար՝ ճանաչողության զարգացմանը: Այդպես, ռեալպոլիտիկի գերագնահատումը հանգեցնում է կոնսպիրոլոգիայի ծաղկմանն ու գեոքաղաքականության՝ գրեթե միակ քաղաքականություն հայտարարմանը...

Եվ հենց այստեղից է բխում նրա երկրորդ սխալը՝ երբ նա վերցնում է դասական փիլիսոփայական տեսությունը կատեգորիաների, դրան բացատրական ուժ վերագրում, հետո այն հերքում, դրանից հրաժարվում և կատեգորիաների նոր տեսություն է առաջ քաշում, որն ինքը կոչում է «կոգնիտիվ գիտություն», նոր պարադիգմ: Իսկ ինչումն է սխալը: Սխալը նրանումն է, որ հասկացության անունը եթե պահպանում ես՝ նրա մշակութային օգտագործման ավանդույթն անվան ետևից է գալիս: Իրոք, կատեգորիաների ողջ տեսությունը ստեղծվել է անտիկա-քրիստոնեա-եվրոպական փիլիսոփայական մշակույթի՝ մեծ, համապարփակ տեսության հիմքի վրա: Այդ հիմքը մի կողմ թողնելն ու դրա առանցքային հասկացությունը՝ «կատեգորիան» գոյություն ունեցող հայտարարելն այն նույն իմաստով, ինչ իր նախնական, «մայրական» համապարփակ տեսության մեջ էր՝ շեղում է գիտությունը, մարդկային ճանաչողությունն իր զարգացման առանցքային ճանապարհից: Պետք է նոր բացատրություն տալ «կատեգորիա» հասկացությանը, եթե նոր պայմաններում, նոր պարադիգմում ես այն դիտարկում, և այնպես՝ որ այդ հասկացությունը հրաժարվի իր բոլոր փոխհարաբերություններից հին պարադիգմի որևէ տարրի հետ, որը կարող է նրա էության վրա ազդել: Այդ մաքուր կտրվելը տեղի չի ունենում: Բայց դա եթե արվեր էլ, իսկույն հարց կառաջանար. իսկ ավելի լավ չէ՞ր լինի պարզապես նոր եզր առաջ քաշել: Եթե հին եզրը եզր չունի հնի ավանդույթի հետ, ապա արդյո՞ք դա նոր եզր չէ: Ինչի՞ է պետք այն պահպանելը, այդ «իբր» միմիկրիան՝ հնի մեջ: Խառնաշփոթ ստեղծելը: Ինչու՞ չստեղծել նոր տերմին: Որովհետև և՛ Լակոֆֆին՝ իր անձնական կոմֆորտի համար, և՛ ինստիտուցիոնալ գիտությանը հաճելի է երևակայել՝ որ իրենք շարժվում են քայլ առ քայլ, նախորդի հիման վրա, նույնիսկ եթե նախորդը հերքում կամ խմբագրում են՝ դա պրոգրես է, ոչ թե կապի ռադիկալ կտրել, հեղափոխություն՝ գիտության կուտակած նախորդ, անցյալ պաշարից: «Հեղափոխություն» եզրն, ինչպես գիտենք, «լուրջ» մարդկանց տհաճություն է պատճառում՝ տարբեր պատճառներով:

Թեև «կոգնիտիվ պարադիգմ» կամ «կոգնիտիվ գիտություն» հասկացությունն, իհարկե, ճիշտ ուղի է և հարցի պատասխանն է կանխորոշում. պատասխանն այդ տրվել է Լակոֆֆի նշված օպուսի լույս ընծայումից մի տասնյակ տարի հետո: Այդ մասին հետո:

Ինչ իմաստով է հասկացության չինքնորոշված անունը շեղում: Զուտ էկոնոմիկական. փոխանակ ավելի կարևոր բանով զբաղվեն՝ գիտնականները զբաղվում են այդ ճանապարհի հետագա հետազոտությամբ: Այլ բաները մնում են չհետազոտված: Եվ որքան էլ կոնկրետ իրոք իրական ու օգտագործելի գիտելիք կուտակվի այդ ճանապարհի վրա՝ քանի դեռ այն չի միացել մեծ ճանապարհին՝ համապարփակ հիպոթեզին՝ այն թույլ չի տա, նաև իներցիա ձեռք բերելով (path dependency), որ գիտությունը շտկվի ու զբաղվի նաև ավելի մագիստրալ ուղու հարցերով. կդանդաղեցնի նրա ընթացքը. և յուրաքանչյուր նրանց կոնկրետ, նույնիսկ օգտագործելի, գտած գիտելիքի մեջ կլինի պարունակվող այդ սխալանքը: Մենք հաճախ ենք տեսնում, որ մեթոդապես կամ աշխարհայացքապես սխալանք պարունակող գիտելիքն օգտագործելի է. ասենք՝ Կոլումբոսի հայտնագործությունը: Այդպիսի քննադատության կարելի է ենթարկել և՛ Մենդելեևին, և՛ Դարվինին, և՛ Նյուտոնին, և՛ Կանտին, և բոլոր-բոլոր փիլիսոփաներին ու գիտնականների մեծ մասին նախկին դարերի, և այսօրվա էլ: Իհարկե, նրանց վաստակը դրանից փոքր-ինչ տուժում, խունանում է, սակայն այդքան էլ չի նսեմանում, մանավանդ՝ քննադատ ուղեղի համար: Բայց մնում են շատ կարևոր հարցեր, որոնք մնում են մի կողմ, չքննարկված, չհետազոտված:

Համապարփակ տեսությունից վերցված հասկացությունը՝ «կատեգորիաները» վերցնել ու առանձին քննարկել մեկ այլ պարադիգմում, միջին տեսության սահմաններում՝ նույնն է, թե, ասենք, հավատացյալի աշխարհից վերցնել «հրեշտակի» հասկացությունն ու քննարկել ռացիոնալ միջին տեսության սահմաններում, պայմաններում:

Այն աշխարհում դա հսկայական նշանակություն ունեցող, կարևոր, համակարգակառուցիչ հասկացություն է: Այս աշխարհում... դա կա՞ արդյոք: Դա դեռ պետք է քննել, պետք է գտնել, հստակեցնել նրա գոյութան ստատուսը, այլ ոչ թե հայտարարել, թե կա՝ ուղղակի այն աշխարհում սխալ էր մեկնաբանվում:

Բայց չէ որ, կասեք դուք, մենք բոլորս գիտենք, որ կատեգորիաները կան: Օրինակ՝ կարապն էլ է ծիտ, ճնճղուկն էլ, երկուսն էլ թռչուն կատեգորիայի մաս են: Այո: Բայց ծի՞տ թե թռչուն: Հենց այս հարցերն է սկսում տալ Լակոֆֆն ու մեկ առ մեկ պատասխանել:

Իսկ մենք մեր քննադատությունը, այս նախաբանից հետո, այլ ուղով կտանենք:

Համապարփակ տեսությունների պրոբլեմն այն է (ինչպես և բոլոր), որ նրանց որոշ դրույթներ լավ են մշակված, մյուսները՝ ոչ: Իհարկե, բացի դրանից՝ նրանք անստուգելի են իրենց որոշ հիմնական դրույթներում: Մեր այսօր ունեցած ստուգման մեխանիզմներով: Սակայն մեզ համար կարևոր է ոչ այնքան նրանց ստուգելիութունը, որքան նրանց՝ համապատասխանությունը մի բարդ աշխարհայացքի, մի համակարգի, որտեղ յուրաքանչյուր թեզ իր տեղը կարող է գտնել համակարգված ձևով: Այսինքն մեզ պետք է ոչ այնքան համապարփակ տեսություն, որքան համակարգված աշխարհայացք, որի մեջ քիչ թե շատ տրամաբանորեն համակարգված են բոլոր գիտելիքները, որոնք այդ աշխարհայացքը կրողն ունի: Եվ եթե մի գիտելիքը մի տեղից է գալիս ու հակասում մյուսին՝ ապա այդ աշխարհայացքից ելնող հիպոթեզները՝ նոր գիտելիք հայցելու կանչը՝ փոխվում են:

Եթե մենք խոսում ենք լեզվի մասին, ապա պիտի այն ճիշտ տեղակայենք այդ համապարփակ աշխարհայացքի մեջ: Լեզուն կոմունիկացիոն երևույթ է, կոմունիկացիայի միջոց: Ուրեմն կոմունիկացիան առաջնային է: Կարելի է կոմունիկացվել առանց լեզվի և կամ այնպիսի միջոցներով, որոնք լեզու անվանելն ավանդական չի լինի, թեև էլի կարելի է:

Ինչից ու ինչպես է առաջացել կոմունիկացիան: Շատ աբստրակտ ու սխալական է մտածել, թե կոմունիկացիան առաջացել է, երբ միայնակ մարդը դուրս է եկել  քարանձավից մի առավոտ, տեսել, որ ծաղիկը ծաղկել է, ու, մատնացույց անելով այն, ինքն իրեն ասել. «ծա-ղիկ»:

Իրականում նախնական կոմունիկացիան սկսվել է բավական այլ կերպ, այնպես չէ՞: Մարդն արմատներ հավաքելիս է եղել, երբ տեսել է, որ փոթորիկ է մոտենում, ու սինկրետիկ կերպով գոռացել է երեսուն մետր հեռու գտնվող իր կնոջը՝ նույնպես արմատ հավաքող. «Վուուու՜» (վերջերս այս վարկածը վերջապես տեսա մի գիտական հրապարակման մեջ ներկայացվող որպես միակ ընդունելի, սակայն մոռացա հղումը վերցնել, ու մոռացա հեղինակին էլ, աղբյուրն էլ: Սակայն դա ինքնըստինքյան հավանական վարկած է, և զարմանալի է, որ այն այդքան դժվար է մարսվում գիտնականների կողմից):

Այսինքն այստեղ ազդանշանայինը՝ էքսպրեսիվը՝ պրագմատիկը՝ օգտագործողականը՝ նույնքան առաջնային են, որքան որ անվանականը, եթե ոչ ավելի: «Վուուու»-ն նշանակել է ինչպես «զգույշ, ուշադիր, արի տուն դառնանք» և այլն՝ այնպես էլ՝ «փոթորիկ է գալիս, ինչ-որ բան, վտանգ է գալիս. գնա՛, փոթորիկ, ինձ ձեռք մի՛ տուր. կի՛ն, գործդ փոխի՛ր»: Միաժամանակ: Իսկ թե ինչը որքան՝ մենք չգիտենք: Դա կարող էր նույնիսկ «փոթորիկ է գալիս» չնշանակել, բայց անպայման պիտի նշանակեր «զգույշ, վտանգ»: Դա սինկրետիկ կոմունիկացիոն էքսպրեսիա էր, իր մեջ ուներ պերֆորմատիվ և իմպերատիվ (արարք և արարքի դրդում), ճիշտ ինչպես «բանն» է սինկրետիկ՝ «լոգոսը»:

Կինը կարող է չհասկանար էլ՝ թե ինչու զգույշ լինել, բայց ամեն դեպքում հաստատ կհասկանար՝ որ պետք է ուշադրությունը սրել ու դադարել անել այն, ինչ մինչ այդ էր անում՝ այնպես, ինչպես մինչ այդ էր անում, գոնե ժամանակավորապես: Հասկանալ, ինչումն է բանը, հետո որոշել, շարունակել թե ոչ: Եթե մարդ ու կին իրար տեսնում էին, այդ առաջին բառը հաստատ նաև շարժումներով էր ուղեկցվում, ու նայելով դրանց՝ կինը ստացել է ավելի ինֆորմացիա: Իսկ եթե իրար տեսողության դաշտում չէին՝ հաստատ շարժվել են դեպի միմյանց, որ իրար շուտ տեսնեն, մարդը՝ որ ավելի հեշտ բացատրի խնդիրը, կինը՝ որ ավելի լավ հասկանա:

Եթե մենք չենք ընդունում տրանսցենդենտալ աշխարհը, կամ փակագծից մի կողմ ենք դնում այն, և փորձում ենք կառուցել ճիշտ գիտություն ու լեզվաբանություն՝ մենք իսկույն նաև դեն ենք նետում նոմինալիզմը որպես առաջնային  բնույթ, բայց մնում ենք սոցիալականի, համակարգայինի, սինկրետիկի, կոմունիկացիայի, կոգնիցիայի ու պրագմատիկի հետ:

Այսպիսով՝ առաջնայինը կդառնա ոչ թե քերականությունը՝ այլ պրագմատիկան, օգտագործման տեսությունը[4]:  Գիտությունն այն մասին, թե մարդիկ ի՛նչ են ուզում հաղորդած լինել, ինչպե՛ս (որտեղ քերականական «ինչպեսը» տասներորարդական մակարդակին է առաջ գալիս)  և ինչու՛, ինչպե՛ս են հաջողության հասնում՝ իրենց ուզածը հաղորդելու մեջ, ինչպե՛ս են մարդիկ հաղորդում ստանում ու վերծանում (և բառերին նույն իմաստ տալը հեչ էլ պարտադիր չէ, որ ճիշտ վերծանման գրավական լինի), և այլն:

Սեմանտիկան ու սեմիոտիկան կդառնան պրագմատիկայի մաս, բայց շատ ավելի համապարփակ պրագմատիկայի, քան դա ընդունված է, եթե նկատի ունենք միջին տեսություն պրագմատիկան: Դրա համար էլ այս նոր պրագմատիկան անվանել են «օգտագործման տեսություն» (usage theory): Սա ունի երկու նպատակ. մեկ՝ ընդգծել պրագմատիկան, երկրորդ՝ ընդգծել այս մոտեցման՝ evidence-ին հակված լինելը, «արտաքին աշխարհի», էքսպերիմենտի տվյալների վրա հիմնվելը՝ դատողություններն ու տեսությունները կառուցելիս ու ստուգելիս:

Սրանից հետևում են մի շարք այլ թեզեր. բովանդակությունները (պոտենցիալ), եթե դրանք ձևերից մի պահ անկախ պատկերացնենք՝ անվերջ բազմություն են. ձևերը նույնպես: Թե ո'րը որով արտահայտել կամ ո'ր ձևին ո'ր բովանդակությունը կցել՝ որոշվում է պրագմատիկ նկատառումներից ելնելով ամեն պահին, թեև իհարկե, մշակույթի ծանր բեռը մեծ մասամբ քարշ տալով, այսինքն քանի որ արդեն գիտենք (ենթադրում ենք), որ տվյալ հանգամանքներում այս մշակույթում ընդունված հասկացություններով ավելի հեշտ կլինի բան բացատրել՝ դա՛ ենք օգտագործում, բայց եթե կոնտեքստը փոխվի՝ մենք էլ կօգտագործենք մեր ունեցածից այն՝ ինչ ավելի կհամապատասխանի կոնտեքստին, օրինակ՝ շան հետ ոսկորը ցույց տալով կխոսենք, արտասահմանցու հետ՝ հատուկ ժեստերով, և նույնիսկ՝ նրա ակցենտն ընդօրինակելով, երեխու հետ՝ սյու սյու անելով, որ, իբր, հեշտացնենք նրա «մանկական» հոգու համար հասկանալը, և այլն: Սակայն չկա ապացույց, որ մեր ենթադրությունը ճիշտ է, ու մարդը՝ որին բառերով բան ասացինք՝ մեր ուզածին մոտիկ բան կհասկանա, երեխան սյու-սյու-ով ավելի հեշտ կհասկանա, քան առանց սյու-սյու-ի, արտասահմանցին՝ իր ակցենտովն ավելի հեշտ կհասկանա... Գուցեև ավելի հեշտ հասկանան իրոք, սակայն մենք հանկարծ կարող ենք մտածել, որ մենք ուզում էինք ախր, որ իրենք սովորեն նորմատիվը, թող ավելի դժվար հասկանան, սակայն՝ ճիշտ լեզուն սովորեն, ու հրաժարվենք սյու-սյու-ից, ոսկորից և այլն:

(Ինչու է սակայն այդ ադապտացիոն մեխանիզմը գործում. սյու-սյու անելով՝ դու նշան ես տալիս, որ ագրեսիվ չես. դա երեխային թույլ է տալիս վախի վրա նյարդային էներգիա չծախսել և կենտրոնանալ ասելիքի էության վերծանման վրա. այդպիսով դա իրոք, ըստ մեր ինտենցիայի, կարող է օգնել ավելի հեշտ հաղորդակցմանը: Նույնը՝ արտասահմանցու առոգանությունն ընդօրինակելիս. մի կողմից դա դժվարացնում է կոմունիկացիան, մյուս՝ թույլ տալիս, որ արտասահմանցին ավելի քիչ եռանդ ծախսի ագրեսիայի դեմ զգոնություն պահպանելու վրա... Թե ո՛ր հանգամանքն ավելի մեծ դեր կկատարի՝ մենք չգիտենք, բայց համարում ենք, որ ամեն դեպքում ագրեսիան բացառելու նշանը՝ տրված առոգանությամբ, հարմարվողականության այդ ժեստը՝ շատ կարևոր հանգամանք են ստեղծում՝ հեշտ կոմունիկացիայի համար: Ճիշտ հակառակը, երբ օտար լեզվով բան ես հարցնում, սակայն ժեստերով հասկանալի, իսկ մարդը ձև է թափում, թե չհասկացավ՝ համարում ես դա խամություն (хамство) և ագրեսիա. օրինակ՝ երբ չեխը կամ ուկրաինացին ռուսերեն հարցդ չի հասկանում, թեև նույնիսկ եթե լեզուն չգիտի՝ կարող է հասկանալ որ հարցնում ես, թե ինչպես հասնել այսինչ փողոց: Նույնը՝ երբ ֆրանսացին անգլերեն հարցդ չի հասկանում: Երևանում էլ երբեմն ձև են թափում, թե ռուսերենը չեն հասկանում. վաճառողներն ու տաքսիստները՝ օրինակ, զդաչին չվերադարձնելու համար:)

Հաջորդ հետևությունը. ամեն բովանդակություն ամեն ձև գտնելիս՝ կամ հակառակը՝ մի քիչ «ճշտվում» են, փոխվում, աղքատիկանում, ապասինկրեզավորվում, այսինքն բովանդակությունը մինչև ձև ստանալը մի քիչ այլ էր, իսկ ձևի մեջ՝ մեկ այլ, զսպաշապկի մեջ է նստում. և հակառակը. դատարկ «անբովանդակ» ձևը զուտ պոտենցիալ էր, իսկ բովանդակությամբ լցվելով՝ հավելյալ զսպաշապիկ է ձեռք բերում[5]: Այդպես առաջանում է երկրորդային աշխարհը՝ արդեն ձևված բովանդակությունների, որն էլ սակայն ինտերպրետացիայից ազատ չէ:

Իմաստը, մեր այս մոտեցման դեպքում, միշտ նշանակությունից առաջ է, քանի որ կարող է լրիվ պոկվել բառի սովորական դարձած նշանակություն (ներ) ից և լրիվ այլ իմաստ ունենալ-ստանալ հաղորդակցության մեջ (հարստացնել նշանակությունները նորով): Պրագմատիկ իմաստով: Սա լավագույնս նշել է Շչեդրովիցկին: Դա այն է, ինչ Լակոֆֆն անվանում է «մետաֆոր» և այլն, դա հանդիպադրելով «բնական հասկացածին» կամ «կենտրոնական իմաստին», մինչդեռ տվյալ մշակույթում կենտրոնական իմաստ ունեցող հասկացությունները հեչ էլ պարտադիր չէ, որ տրանսցենդենտալ կամ պրագմատիկ իմաստով կենտրոնական իմաստ ունենան, թեև իհարկե, կանաչը որպես կենտրոնական գույն ճանաչելը պարտադիր է և եթե այն հենց կանաչ էլ անվանում ես այլ ոչ թե նարնջագույն՝ տվյալ մշակույթի մեջ հեշտանում է կոմունիկացիան, բայց ինչպես ամեն հեշտություն՝ դա խաբուսիկ է, ու գիտությունը հեշտությամբ սահմանափակելը սխալ է:

Այն, որ կանաչը, կարելի է ասել, ողջ աշխարհում է ճանաչվում որպես այդպիսին այսօր (ինչպես ցույց է տալիս Լակոֆֆը, նշելով հետազոտությունները, հիմնված մեծ էմպիրիկ նյութի վրա)՝ ևս մեկ ապացույց է նրա՝ որ մարդկությունը մեկ մարմին է, ուրեմն ունի ընդհանուր նպատակներ[6]: Իսկ թե ինչու է կանաչը ճանաչվում, ի տարբերություն որևէ այլ գույնի, ինչպես օրինակ նարնջագույնի... արդյոք դա գենետիկ է, պատմական, սոցիալական, թե տրանսցենդենտալ՝ դրա վերաբերյալ որոշակի ինֆորմացիա տալիս է կոգնիտիվ գիտությունը: Այն ասում է՝ բացատրիր տվյալ երևույթը նրանից դուրս գտնվող բոլոր հնարավոր տեսությունների համադրությամբ. դրանց կիզակետում կունենաս ամենահավանական, տվյալ պահի համար, վարկածը: Տվյալ ֆենոմենի բացատրությունների ընդհանուր հայտարարն այն է, որ տրանսցենդենտալն այս բացատրության համար դեռևս ակտուալ չէ, գենետիկը, սոցիալականը, պատմականն ու նոմինալիզմը (ռեֆերենտայնությունը) բավական են: Ռեֆերենտայնությունը կայանում է նրանում, որ թեև կանաչն էլ է համադրված գույն, նարնջագույնն էլ՝ մարդիկ ավելի հաճախ են համոզված, որ ծիածանի մեջ տեսնում են առաջինը՝ քան երկրորդը:

Ինչպես ասաց Վյաչեսլավ Իվանովը Սախարովի մասին՝ նա ասել էր, որ այժմ աշխարհն ու գիտությունը ձգտում են հասանելիների, բայց դա ժամանակավոր է:

Բառը միշտ ավելի քիչ կարևոր է քան նրանից ավելի մեծ էությունները՝ գոնե նախադասությունը, էլ չասած կոնտեքստը, այսինքն՝ տեքստի մի որևէ կտոր, որի մեջ այդ բառը տեղակայված է (կոմունիկացիոն իրադրությունն էլ հետը՝ քրոնոտոպը և կոմունիկանտները՝ իրենց ամբողջական ինքնություններով): էլ չասած՝ աշխարհի այն մասը, այն աշխարհը՝ որն այդ բառով նշվում է:

Մարմնի ու ձեռքերի ու դեմքի շարժումներն ու արտահայտություններն ու ինտոնացիան ոչ ավելի պակաս կարևոր են, քան լեզվի մնացած մասերը:

Այսինքն ֆորմալ լեզվի ու քերականության գերակայությունը թելադրելը գիտությանը նույն բանն է, թե վեպը հայտարարեր՝ որ ինքը ոչ միայն շատ կարևոր, այլև գլխավոր ժանրն է հաղորդակցման, ծանրումեծ, շատ զարգացած: Սակայն՝ հազար ու մի այլ ձև կա՝ տղամարդու ու կնոջ կամ ծնողի ու մանկիկի գուրգուրանքից սկսած մինչև կրակոցով մարդ սպանելը. այդ ամենը հաղորդակցություն է, լեզու:

Նույն կերպ էլ՝ կատեգորիաները (հատկապես նոմինատիվ) պարտադրելը որպես լեզվի ու մտածողության հիմք՝ մեթոդաբանապես խեղաթյուրում է, քանի որ շեղում է ավելի կարևորից՝ կոմունիկացիայի համապարփակության մեջ՝ նրա հաջողության գրավականները հասկանալու կարիքից՝ կարևորից դեպի մյուսները, այլ ոչ թե պարզապես մեկը, ու գուցե մարգինալը վերցնելով, ինչպիսին կատեգորիաներն են: Այսինքն այն «հոդերը», որոնց պիտի բաժանել կոմունիկացիան՝ իրական գիտություն ստեղծելու համար, այլ տեղերով պիտի անցնեն, քան կատեգորիան որպես «առանձին բառ», լեզվի քերականությունը որպես «գլխավոր հիմք» կամ նոմինալիզմը որպես մոտեցում:

Այս ամենը չհաշված՝ Լակոֆֆն, իհարկե, շատ լավն է ու կարևոր:

Սակայն այս հարցերը հենց այնպես հարցեր չեն: Միայն վերջերս ես տեսա, որ այն հարցերը լեզվաբանության վերաբերյալ, որոնք հենց սկզբից (1982-ականնեից) ինձ չարչարում էին՝ սկսել են լուծվել ավելի ճիշտ ուղղությամբ:

Քննադատությունն այդ հարցերի ես տարիներ առաջ հայտնաբերեցի լավագույնս արտահայտված Բախտինի մոտ՝ Վոլոշինովի գրքում[7], երբ նա բացատրում է, որ «օբյեկտիվ», այսինքն «բացատրելի», «հաղորդելի», «ստուգվելի» լեզվաբանության հիմքն օտար մեռյալ լեզուներն են պատմականորեն: Հենց դրանով է բացատրելի նաև ավանդական «օբյեկտիվիստական» լեզվաբանության սխալը՝ այն, որ ավանդական քերականությունն իրենից ներկայացնում է նաև իր գուրգուրած կատեգորիաների կիրառում որոշ փաստերի նկատմամբ՝ որոնք չեն տեղավորվում դրանցում: Օրինակ՝ նախադասության ավանդական սահմանման մեջ չէր տեղավորվում «Բացի՛ր» նախադասությունը[8], որովհետև անհասկանալի էր, որտեղ է դրա ենթական՝ արդյոք դա նա է, ում հրամայվում է. թե՝ խոսողը. թե՝ չկա. թե՝ հենց բացիրը և՛ ենթակա է, և՛ ստորոգյալ. թե՝ սա հատուկ նախադասություն է, առանց ենթակայի ու ստորոգյալի. թե՝ սա նախադասություն չէ, կամ չի կարող համարվել, ու այդ դեպքում ի՛նչ է, եթե համարվում է, որ ցանկացած ավարտուն խոսք կազմված է նախադասություններից:

Այս բոլոր մոտեցումները կիրառվել են: Ինչից է գալիս այս մոտեցումների սխալանքը. փաստորեն նախնական կատեգորիական, կատեգորիկ մոտեցման սառեցված վիճակը ստիպում է, որ նոր, տվյալ բազմության մեջ անընդգրկելի կամ դժվարընդգրկելի դեպքը նույն տեսության մեջ ընդգրկես՝ առանց խախտելու ընդգրկման (համակարգի) սկզբունքը: Այս «առանց խախտելուն» շատ կարևոր է. սա նրա մասին է՝ որ գիտությունն ինստիտուցիաների վրա է հիմնված, և պետք է անցյալի վրա հենվել՝ ու փոքրիկ քայլերով առաջ գնալ, նորը վրան հարմարեցնելով, այլապես՝ կհանգես հակագիտականության, կվերադառնաս ջահիլյա վիճակին: Մանավանդ ոչ ճշգրիտ գիտություններում: Կամ՝ հեղափոխության, որը, չնայած Կունի պրոպագանդային ու գովասանքին դեպի պարադիգմների փոփոխությունը՝ նույնպես անընդունելի է իրեն հարգող գիտական ինստիտուցիայի կողմից:

Նախադասության ավանդական ձևակերպումն ուրեմն ինչ գնով ուզում է պիտի պահպանվի, իսկ այս կոնկրետ դեպքը նրան հարմարեցվի՝ առանց նրա հիմնական, մեյնսթրիմ մոտեցումը խախտելու: Իսկ եթե այս և նման օրինակների հիման վրա հայտարարես, որ ավանդականը սխալ էր, ու տեսությունը քանդես՝ կա՛մ հանճար ես, կա՛մ, ավելի հավանական է՝ ժուլիկ: Համարվում է, որ խախտումը սկսում է ճոճել գիտության ողջ հենքը, իսկ դա մարդկության մասշտաբով վտանգավոր է: Դա է պայմանավորում ինստիտուցիոնալ գիտության՝ հետադիմությանը հակված լինելը: Ժուլիկությունից խուսափելը կարևոր է, և ուրեմն հանուն դրա՝ ինստիտուցիոնալ գիտությունը համաձայնել է լինել անասելի պահպանողական: Սակայն մեր նոր աշխարհում դա արդեն հերիք չէ, քանի որ չափից դուրս հեշտ է չլուծված հարցերը նկատել՝ ու գիտությունը սնանկ ազդարարել: Նորմերը, նորմատիվը լողում է շատ ակտիվորեն: Եվ այն փաստը, որ շուկան այլևս գիտնականներին փող տալիս է միայն որոշակի ասպարեզներում՝ նույնպես դրա վկայությունն է: Բայց արդյո՞ք, եթե լեզվաբանության այդ ուղղությունը՝ կոմունիկատիվ կամ կոգնիտիվ կամ օգտագործման տեսությունները չեն «վճարվում», դրանք բանի պետք չեն: Իսկ միգուցե եթե մեթոդները ճշտվեին՝ նաև այն ուղղությունները նոր թափ հավաքեին, որոնք պե՞տք են: Ինչպես օրինակ՝ սեմանտիկ քարտեզների ուղղությունը, որը պետք է կոմպյուտերային գիտությանը...

Ամենատրամաբանական լուծումը, հիմքերի քիչ խախտումով, նրանում էր կայանում, որ հրաժարվես նոմինալիզմից և հայտարարես, որ սա նախադասություն է, քանի որ վերջավոր «միտք» է արտահայտում («Ես ուզում եմ, որ դու ինչ-որ բանը բացես»): Դրան հարմարվելու համար պիտի նոմինալիզմը խարխլվեր, եթե ոչ քանդվեր. պիտի տեսություն առաջ քաշվեր, որ նույնիսկ եթե բառի դեպքում նոմինալիզմը պահպանվում է, ապա նախադասության դեպքում՝ ոչ, և նրա գլխավոր էությունն ու անդամը ոչ թե անվանելն է դրսում եղած ինչ-որ բան՝ այլ գործողությունը: Այդպես առաջ քաշվեց պրեդիկատիվ տեսությունը, որը հայտարարեց, որ նախադասություն է այն ամենը, ինչ ունի պրեդիկատ, իսկ ենթակա ունենալը կարևոր չէ: Սրա երկու տարբերակ կար. մեկը՝ որ ենթակա չկա, մյուսը՝ որ այն ռեդուկցիայի է ենթարկվում: Իսկ եթե նախադասություն-բառը, թարսի պես, գոյական էր՝ էլի կրակն էին ընկնում ու նորից սկսում քննարկել, թե... արդյո՞ք բայն է, պրեդիկատն է ռեդուկցիայի ենթարկված... Թե՞ գոյականը կարող է պրեդիկատ դիտարկվել... Եվ ի՞նչ իմաստով... Իր ռեֆերենցիայի գործողությա՞ն: Թե՞ տեքստի մեջ գոյություն ունեցող նշանակության... Թե՞ երկուսի էլ...

Իմ վերևում առաջ քաշած մոտեցումն էլ մի այլ տարբերակի ծնունդ տվեց՝ թե իբր սա նախադասություն է (իհարկե պրեդիկատիվ տեսության տեսակետից), սակայն՝ էլլիպտիկ, այսինքն ցանկացած նախադասություն, որի մեջ բացակայում են որոշ անդամներ՝ պետք է տեսնել, արդյոք դրանք մակաբերելի են («Ես ուզում եմ, որ դու ինչ-որ բանը բացես:») և եթե այո՝ ուրեմն սա էլլիպտիկ նախադասություն է: Ես այդ մոտեցմանն էի հարում 1989-ին:

Ինչումն էր վտանգը. որ եթե սա համարենք բացառություն՝ որ նախադասության տեսության մեջ չի տեղավորվում, ապա զգացում կար, որ այդպիսի բացառությունները շնից շատ կարող են լինել... Որ այն «լրիվ զարգացած» պատմողական նախադասությունը, որ սովորաբար քննարկվում է քերականության մեջ ու որով գրվում է գիտականի հավակնող տեքստը, ինչպես օրինակ այս տեքստը, իրականում՝ լեզվի տիրույթում, շատ ավելի քիչ է պատահում ու շատ ավելի քիչ տեղ է գրավում, քան բոլոր մնացած «էլլիպտիկ« կամ տվյալ համակարգի միջոցներով անբացատրելի, անհամակարգելի դեպքերը, էլ չասած՝ ոչ բերանային լեզվի միջոցներով արտահայտվածը: Օրինակ՝ կինոյի լեզվում ո՞րն է բառը: Կա՞դրը: Ուրեմն այդ լեզվում գրեթե չկա երկու միանման բա՞ռ: Բայց չէ՞ որ սա էլ է լեզու... Այդ հարցերը փորձեց, երբեմն հաջող, երբեմն կիսատ, արծարծել Լոթմանը՝ սեմիոտիկան կառուցելիս:

Իսկ եթե բացառությունները կանոնին ենթարկվող տիրույթից շատ են, ապա դա, նախ, նշանակում է, որ կանոնը գուցե սխալ է՝ պատրանք՝ ինչպես պատահական դասավորումն աստղերի՝ մեր աչքերին հասու քաոտիկ երկնակամարում (համաստեղությունները չէ որ «իրականում» գոյություն չունեն): Երկրորդ՝ ուրեմն տեսություն չունե՞նք: Երրորդ (և գուցեև ավելի նշանակալի շատ գիտնականների համար)՝ ուրեմն այդ վիճակը թույլ չի տա մեր միջին տեսությունը համապարփակ կերպով տարածել, աճեցնել մինչև մեծ տեսություն, իսկ չէ որ դրան են ձգտում բոլոր միջին գիտությունները՝ դառնալ համապարփակ ու ամեն ինչ փորձել բացատրել, ամեն ինչ իրենց տիրույթի մեջ ընդգրկել, ամբիցիայից կամ մարդու հակվածությունից՝ իր մի իմացածով ողջ աշխարհը փորձել բացատրել, կամ՝ փող ստանալու կարիքից (որ հաղթեն այլ գիտությունների հետ փողի համար մարտը, ասելով որ իրենց միջոցով այսինչ փաստն ավելի լավ կբացատրվի, ուրեմն եկեք փողն իրենց տանք, ոչ թե այն մյուս գիտությանը):

Մյուս մոտեցումը՝ որով ես շատ եմ զբաղվել ժամանակին՝ տեքստի տեսությունն էր. այն, որ կան տեքստի մասեր, որոնք չեն տեղավորվում ավանդական («դասական») լեզվաբանության սահմաններում, և բացատրելի են միայն որպես տեքստի ավելի «մեծ», քան դասական նախադասությունը, կառույցների սահմաններում (կամ՝ ավելի բարձրաստիճան): Տվյալ դեպքում սա, որպես ռեպլիկ, դիալոգային միասնության մաս է, և կամ խոսողի գործողություն: Որպես առաջինը՝ սա դառնում է ամբողջական նախադասություն՝ կամ նրա ավելի բարձրաստիճան դեպք՝ դիալոգային միասնության մեջ ( - Կարելի՞ է բացել: - Բացի՛ր ): Կամ՝ -Բացի՛ր: - Լսում եմ:

Այս երկրորդ դեպքի հաջորդ փուլն է՝ - Բացի՛ր: (բացում է)

Եվ այստեղ հարց է առաջանում. արդյո՞ք չվերբալիզացված գործողությունը նույնպես լեզվի մաս է, թե՞ լեզվաբանությունը՝ գործողությունների մասին մի չեղած գիտության մաս: Սա իհարկե ուզածիցդ է կախված: Այո՞: Հակումը լեզվաբանության մեջ դեպի առաջին պատասխանն էր, ինչպես արդեն նշեցի՝ ամենին հատուկ իմպերիալիզմի պատճառով, - ինչպես նաև այն՝ որովհետև պարզապես այդտեղ կտրել մոտեցումն ու ասել, որ այստեղ լեզվաբանության դոմենը վերջացավ՝ իհարկե սխալ կլիներ (ասացի, որ ամեն գիտություն բնականորեն կամ շահադիտորեն ուզում է ուռճանալ ու ամեն ասպարեզ իրենով անել): Դրանից ծնվեց պերֆորմատիվների տեսությունը, էլի Լակոֆֆ:

Իսկ հակառակ մոտեցումը՝ որ լեզուն գործողության մաս է ուրեմն այդ չեղած գիտության կողմից պիտի դիտարկվի՝ ուրվագծվում էր մտագործունեական մոտեցումներում (հազիվ հազ ու չճանաչված կամ քիչ ճանաչված ու գիտության ստատուս ինստիտուցիոնալ գիտության կողմից չստացած)՝ Շչեդրովիցկու դպրոցում: Իհարկե Բախտինն էլ էր դրա նախադրյալները նշել, բայց դե Բախտինը համարվում էր թեև հանճարեղ՝ սակայն մարգինալ, այսինքն էլի ոչ ինստիտուցիոնալ գիտության ներկայացուցիչ, համենայն դեպս բոլոր ասպարեզներում որոնցում ինչ-որ բան էր արել՝ բացի գրականագիտությունից, որը թողել էին իրեն որպես «հալալ փեշակ», բայց մի պայմանով՝ որ իր գաղափարները մնացած գիտությունների «արոտավայրերում» չթագավորեն հանկարծ:

Իսկ եթե սա չունի ոչ գործողութենական, ոչ էլ դիալոգային կոնտեքստ, այլ միայն տեքստային այլ տեսակի՞: Օրինակ՝ - Բացի՛ր, - ասաց նա: Այս դեպքում արդյո՞ք ճիշտ է տեղավորել ավանդական քերականության մեջ (և սա դառնում է ուղիղ խնդիր՝ ի՞նչ ասաց):

Բայց գործողութենականը հետաքրքիր է նրանով՝ թե ո՞րը որով բացատրել. լեզվաբանությու՞նը լայնացնել, թե՞ ստեղծել գործողությունների մասին գիտություն: Առաջին լուծումը կլինի նույնը, որն օգտագործում են, երբ ասում են «օն-լայն և օֆ-լայն». «օֆ-լայնում եմ գտնվում այսօր»: Այսինքն ավելի արհեստականն ու փոքրը, տեխնիկականն ավելի մեծի ու «բնականի»՝ իրենից հակառակ սկզբունքով բնորոշելու համար են օգտագործում: Նույնն է, երբ ուղեղն ուսումնասիրում են, կոմպյուտերը որպես մոդել դիտարկելով, այլ ոչ թե հակառակը: Սա հենց հատուկ է ավանդական գիտությանը: Մեխանիկական մոդելավորում: Այդ ճամփան ընտրելու արդյունքում լեզվաբանությունը կարող էր գնալ (և մի քիչ գնաց) սխալ ուղղությամբ, իր մեջ ներառնելով (ընդգրկելով՝ ավելի լավ բառ է, ինչու են բոլորն այսօր կպել այդ «ներառնել» բառից, որն էլ հատուկ գրում են առանց ն-ի, կարծես շատ գրագետ են) գործողությունների մասին գիտությունը, էլի ըստ Բախտինի՝ ինչպես ցանկացած գիտական ասպարեզ, որը, կտրվելով իր էթիկական արդարացման միակ միասնությունից՝ ձգտում է համապարփակ կլանման, գերակշռության, այլ գիտությունների հայտնագործությունների կրկնության՝ իր լեզվով (տարբեր լեզուներով հեծանիվների անվերջ հայտնագործում[9]) ու, ի վերջո, գեշ անվերջության:

Հարցը շատ ավելի խորն էր: Ինչու՞, երբ մենք գիտենք, որ լեզուն կազմված է շատ ավելի հաճախ հենց այսպիսի՝ ավանդականի մեջ չտեղավորվող կտորներից, այլ ոչ թե ճիշտ նախադասություններից՝ դարերի ընթացքում լեզվաբանությունն այսքան սխալ է զարգացել՝ դրանք անտեսելով: Բախտինի բացատրությունը տեղին է՝ որ երբ ուսումնասիրում ես օտարն ու մեռյալը, իշխանական դիրքից (որպես քուրմ)՝ նորմն ես կերտում, մեյնսթրիմը, ու նրանից շեղվելը համարում ես կանոնի խախտում:

(Է՛լ ավելի բարդ հարց. արդյո՞ք բոլոր գիտությունները չեն, որ այդպես սխալ են զարգանում՝ մեխանիկականից դեպի մեծը, հենց որ հրաժարվում են մեծ տեսություն-միջին տեսություն համամասնությունից: Կամ՝ քանի՞ գիտություն է այդպես սխալ զարգանում...)

Մեկ այլ խնդիր էր, որ լեզվաբանությունն, ի վերջո, նշանների մասին է, իսկ իրականությունը՝ հաճախ նյութական էությունների, որքան էլ խաբուսիկ լինի այդ ամենը: Եթե լեզվաբանությամբ ես սկսում աշխարհն ու իրականությունը ներկայացնել՝ ինչ-որ բնազդորեն շատ կարևոր հանգամանք բաց ես թողնում. դրա շոշափելիությունը, օրինակ... Էլ չեմ ասում, որ հանգում ես տարբեր մարքսիզմների կողմից ժամանակին այնքան լավ ու այնքան շատ անգամներ քննադատված իդեալիզմի... որն ասելիս լավ քննադատը նկատի ունի ոչ այլ ինչ՝ քան սխալ մեթոդաբանություն... երբ սեփական էություն չունեցող նշանով[10] բացատրում ես սեփական էություն ունեցող երևույթերը, կարծես ասես՝ կյանքը թատրոն է, մարդիկ՝ դերասաններ... որ հանճարեղ է որպես մետաֆոր, սակայն քիչ՝ ամենը բացատրելու համար...

Հարցի խորության մյուս կողմն այն էր, որ նորմն ագուցված էր տրանսցենդենտալիզմին: Քանի որ ավանդական լեզվաբանությունը փաստորեն արիստոտելյան տրամաբանության պարոդիան էր՝ իրական կյանքի վրա պրոյեկտավորված՝ համարվում էր, որ միայն այն նախադասություններն են արժանի վերլուծության՝ որոնք ավանդականում (և աբստրահված, վերացարկված տրամաբանությունում) տեղավորվում են: Փոխանակ ուսումնասիրեն իրական լեզուն՝ խոսքը, գիտնականները սուտի, արհեստական օրինակներ էին մոգոնում: Դրանք էին՝ միայն երրորդ դեմքով, անպայման ենթակա ու ստորոգյալ ունեցող, միայն պատմողական եղանակի մեջ ընկղմված, գրավոր նախադասությունները: Եվ նույնիսկ դա էր անհաջողության մատնվում, քանի որ այն վարկած-դրույթը՝ թե այդպսի նախադասությունը պիտի լինի կամ ճշմարիտ (ճշմարտացի) կամ սխալ (սուտ)՝ էլի չէր ադրարանում: Օրինակ՝ «Ես սիրում եմ կանաչ ու անխիղճ պատուհաններ»: Ճի՞շտ է սա, թե՞ սխալ:

Հարցի խորության էն մյուս կողմն էլ այն էր, որ բառն անհետանում էր պրեդիկատիվ տեսության առաջքաշման դեպքում (ինչու և կարելի է ասել, որ այդ տեսությունն արդեն նոր պարադիգմ էր ազդարարում, կամ դրա էմբրիոն). քանի որ ցանկացած բառարանային կամ թեքված բառ (կարմիրը. հինգից. եկել էին. ուխայ. խնձոր. «էփփլ») կարելի էր մեկնաբանել որպես պրեդիկատիվ նախադասություն՝ կոնտեքստից հանված:

Դա տալիս էր հնարավորություն կոմպրոմիսի. բառարանը հասկանալ որպես հանգած պրեդիկատների (նախադասությունների) հավաքածու, գերեզմանոց:

Դա իսկույն թույլ էր տալիս եզրակացնել, որ բառն ավելի աբստրակտ հասկացություն է, քան լեզուն ու խոսքը, քան նախադասությունը, որը միտք է արտահայտում: Իսկ բառն այդ մտքից այն զրկելուց հետո է հանդես գալիս, որպես եթե լիներ կմախքի կտորտանք՝ երբ մարդն արդեն մահացել է: Մինչդեռ ավանդորեն ներկայացվում է՝ հակառակը, որպես հիմք, որից նախադասությունը կազմվում է: Եվ այդ հիմքում հակառակ մոտեցումն է դրված՝ նոմինալիստական. որ նախադասությունը կազմված է բառերից՝ որոնք իրենց ռեֆերենտին են արտահայտում, ներկայացնում: Բառարանային բառի ձևակերպման առաջնային սկզբունքն այդպիսով դարձավ նրա «նոմինալը» (անվանական արժեքը)՝ նրա ռեֆերենտային կապի հիման վրա, և միայն դրա վրա հագցված՝ նրա օգտագործման առանձնահատկություններից կախված՝ իմաստի փոփոխությունը:

Կարծես վերցնեն աշխարհի սխալ բացատրությունն ու հետո սկսեն ուղղել՝ էլի փորձելով տեղավորել այն՝ տեսությամբ անբացատրելին՝ այդ տեսության սահմաններում, տեսության մեջ՝ առանց այն կոտրելու, տեսությունը դարձնելով տձև ու անտակ, սպառելով նրա բացատրական նշանակությունը:

Դա նույնն է, երբ կոռուպցիան դիտարկում են մասնավոր դեպքեր՝ հիմնականում առողջ կյանքի մեջ, այլ ոչ թե որպես նախնական քաոսի մաս՝ որը սողոսկած են ու որի մեջ ընկղմված են կյանքի կանոնակարգ դասավորվածության՝ առանձին քչաքանակ կտորները:

Որքան դատողություններ են բերվել այս փաստարկի դեմ... Հեղինակությանն ապավինելուց սկսած՝ «Մեծերն այդպես են սահմանել...», «Ուսուցանելու համար այդպես ավելի հեշտ է» (այո, եթե ուսուցանելը քեզ համար՝ սերտել զոռելն է). այդ ապավենը տրամաբանացնելու հետ՝ «Եթե դրանից շեղվենք՝ գիտությունը կսկսի քանդվել, մենք շատ փոքր ենք, որ այդպիսի վնաս պատճառենք՝ դարավոր գիտությանը հակառակ գնալով...». մինչև ավելի անձնական սպառնալիք. «Դու ով ես, որ գիտության ավանդույթին դեմ դուրս գաս. կջախջախեն... սխալ կհանեն... չեն նկատի... ակումբից դուրս կմնաս... մոռացության կմատնեն...»...

... մինչև գիտականորեն նորովի բացատել փորձելը. «Խոսքը ոչ թե նրա մասին է, որ աբստրակտ բառը գոյություն ունի որպես այդպիսին, այլ նրա՝ որ բառարանն ավելի հաճախական դեպքն է վերցնում որպես նորմատիվ...»... մինչև՝ հենց դա էլ, իր հերթին, բացատրելը նոր գիտության, կոնստրուկտիվիզմի միջոցներով. «Եվ իր հերթին այդ բառարանային մոտեցումը դառնում է նորմ՝ պարտադրվում նորանոր սովորողներին՝ ու աշխարհը դրանով դարձնում է՛լ ավելի նոմինալ...» (ուրեմն եթե դեռ երեկ այս հեղափոխությունը գուցե իմաստ ուներ՝ հիմա՝ կոմպյուտերային դարում, որում լեզուն նոմինալիզմի վրա է հիմնված՝ շատ ուշ է... գազը գնացել է...):

Էվոլյուցիոն, ռեֆորմիստական մոտեցումն այն էր, երբ բառը պրեդիկատ էին համարում: Բայց դրանից ելնող հեղափոխական հետևությունները չէին արվում, ու մինչև հիմա էլ չեն արվում:

Նախ՝ բառը եթե պրեդիկատ է՝ դա կարող է ունենալ երկու իմաստ. մեկ՝ որ բառն արտահայտում է գործողություն (դա գրեթե նոմինալիզմ է), բառի ռեֆերենտն իր գործողությունն է: Մյուսը՝ որ բառը գոյություն ունի որպես դինամիկ ու պրագմատիկ էություն. այդ պատկերացնելը շատ ավելի դժվար է: Սրանից հետևում է, որ ողջ գիտությունը պիտի շեղվի իր ավանդական ուղուց՝ մեխանիկական մոդելներից՝ դեպի դինամիկ ուղի՝ «ալիքային տեսություն»[11]: Բայց այդ դեպքում պարադիգմներ հայթայթելն է բարդանում. երբ մոդելը դառնում է ռեֆերենտի պես ու չափ բարդ՝ այն դառնում է նկար, պատկեր, ոչ թե գիտություն: Միայն կոմպյուտերների զարգացումը թույլ տվեց բարդ մոդելների բազում փոփոխականները սպառել[12]: Միայն ինտերնետի զարգացումը թույլ տվեց ողջ աշխարհի գիտությունը սկսել մեկտեղ հավաքել ու կարողանալ ամենակարևոր կատեգորիաները սկսել զատել/զտել: Այսինքն՝ զարգացող մեխանիկան օգնում է մեթոդաբանական սխալներն ուղղել ինդուկտիվ կերպով. փոխանակ ճիշտ մտածեին ու որոշ օրինակների վրա ստուգեին՝ մարդիկ գերադասում են տրիլիոնավոր օրինակներ հավաքել ու տեսնել, թե ինչպես է աշխատում այս կամ այն բանը:

Քանի որ ամեն բառ կատեգորիա կարող է դիտարկվել որոշակի ակտուալացման դեպքում՝ կատեգորիաները պետք է դիտարկել այն նույն նոր խորությամբ, ինչ բառը: Հարց է առաջանում՝ ինչն է ակտուալացնում այս կամ այն կատեգորիան, որ այն դիտարկում ենք, մյուսը՝ դեռ ոչ: Դա դուրս է բերում կոգնիտիվ գիտությունն իր իսկ սահմաններից («ճշմարտության» փնտրտուքից, ներսից, ներքինից, «ուղեղի կանոններից») դեպի լայն հասարակագիտության ոլորտ, էվիդենսային (բառը հայերեն չկա)՝ իրականության, կեցության, գոյի, գոյութենականության, ներկայության, ներկայի, «դրսի», «իրի իր մեջ», օնթոլոգիայի, «իրի մեզ համար» խառը ասպարեզ: Ինչպես տեսնում ենք, տրանսցենդենտը (այստեղից սկսած ավելի ճիշտ է ասել՝ օնթոլոգիականը) միավորվում է իրականության հետ, ինչպես, ասենք, ստոխաստիկը՝ աստծո գոյության (Ստրուգացկիներն էին ասել, որ հաճախականության խախտումը, նրա գրաֆիկի մեջ բշտիկը կարող է աստված կամ աստծո միջամտություն անվանվել): Իրոք, ինչպես օրինաչափությունն է միավորվում օրենքի հետ հաճախականության միջոցով՝ այդպես էլ հրաշքը՝ հաճախականության խախտման, իրականությունը՝ տրանսցենդենտի, կատեգորիան՝ հաճախ ու ամենուր ու երկարատև օգտագործվող բառի: Իսկ լռությունը, ինչպես կարելի է նկատել (հենց թեկուզ էլլիպսիսի տեսությունից), երկու էություն ունի. մեկը՝ դատարկություն, նախնական քաոս, մյուսը՝ էկոնոմիա: Եվ այդ երկրորդը նկատվել է օգտագործման տեսության կողմից: Իսկ առաջինը հաշվի չի առնվել, քանի որ այն էլ է խուսափում առանց մեծ տեսությանը («ի սկզբանե էր բանն») շաղկապվելու հասկանալի լինելուց:

»»

Կրկնենք. հիմնական ու գլխավոր փաստարկն ավանդական քերականության դեմ մնում էր մի պարզ դրույթ. որ այն, լինելով արիստոտելյան լոգիկայի պարոդիա, էկլեկտիկ կերպով է մեկնաբանում ամեն ինչ. օրինակ՝ մի դեպքում որոշ ֆունկցիա արտահայտվում է թեքումով, մյուս դեպքում՝ բառի դիրքով, երրորդ դեպքում՝ նախդիրով... Որ «Բացի՛ր»-ը ոչ մի կերպ չի տեղավորվում ավանդական շարահյուսության մեջ, և այն ուռճացնելը, որ դա էլ տեղավորես՝ ապագիտական է...

Օգտագործման տեսությունը դա հեշտորեն բացատրում է ու այդ հակասականությունը, էկլեկտիզմը վերացնում՝ էկոնոմիայից ելնելով:

Բախտինի՝ «սոսսուրյան լեզվաբանության» քննադատության հենց առանցքը, հիմքն էլ դա էր. որ՝ փորձելով ստեղծել առարկա՝ ժամանակակից գիտության, միջին, ստուգելի տեսության,՝ այդ մոտեցումը «ջրի հետ երեխային է դեն նետում», քանի որ կորցնում է հետազոտման օբյեկտը, որն առարկային վերաբերում է այնպես՝ ինչպես պատին փակցված կիսամաշ գորգին՝ նրա ետևում թաքցված այն դռնակը՝ որ տանում է դեպի մեծ, փայլուն տիկնիկային թատրոն (կամ Պլատոնի քարանձավի պատերին ստվերների թրթիռներին՝ այն օբյեկտները, որոնք այդ ստվերները գցում են): Անստուգելիի ու արդյունքում իշխանական կղերին հանգելու վախից՝ մոդեռն գիտությունը հրաժարվեց մեծ տեսություններից: Բախտինն ասում է, որ մեծ տեսություն հնարավոր է առանց կղերի՝ եթե ճիշտ դնես գիտական հիերարխիաների հարաբերակցությունը, չկորցնես առարկայի չափը՝ նրա ուսումնասիրման մեթոդների տակ, ու առարկաների հարաբերակցության հիերարխիան ճիշտ կառուցես: Եվ այսօր (ու միշտ էլ) կան այդ մոտեցմանն աջակցող, դրա հույսն ունեցող ձայներ: Սակայն միայն այսօր է, որ դրանք կարծես թե շանս ունեն մեյնսթրիմ դառնալ՝ շնորհիվ կոգնիտիվ մոտեցման: Այդ դեպքում՝ մեծը միշտ փոքրից մեծ կլինի, աշխարհը հասկանալի կդառնա համամասնորեն, և փոքրը չի փորձի ողջ աշխարհն իրենով անել՝ սխալ բացատրելով ու փորձելով այդ սխալ բացատրության մեջ ճխտել աշխարհը, կարծես փոքր ոտնամանի մեջ՝մեծացած պարմանու հեղափոխական ոտքը: Այդ դեպքում՝ օրգանիկը մեխանիկականով չես բացատրի: Մյուս կողմից՝ քրմերի չարքերն էլ դուրս չեն սողա՝ որ գիտությունը քանդեն ու հափշտակեն իրենց տակ, իրենցով անեն:

Եվ ի՞նչ է անում հիմա, նոր, վերջապես եկող պրագմատիկ լեզվաբանությունը. վերցնելով նախադասությունը կամ ցանկացած տեքստի կտոր (ասենք՝ կիսատ) որպես դիտարկման միավոր՝ նայում է, թե ոչ էկլեկտիկ կերպով՝ ինչ կոգնիտիվ գործողություններ են պետք մարդուն՝ այն արտադրելու համար: Եվ ըստ դրա էլ վեր է հանում մի նոր կատեգորիկ քերականություն: Գործողությունների տեսությանն առնչվող[13]: Դա բարդ գործ է և մեծ վերացարկման ու ռեֆլեքսիայի կարողություն պահանջող: Սակայն մարդկությունը վերջապես հասավ նրան, որ ճիշտ ուղու վրա դուրս եկավ լեզվաբանության վերաբերյալ: Դա երկար գործ է ու դեռ ոչ միայն չավարտված, այլև նույնիսկ որոշակի հանգրվանի չհասած, օրինակ՝ այդ բոլոր կոգնիտիվ գործողությունները դեռ չկոդավորած ու նաև առավել ևս չկոդավորած՝ դրանց հնարավոր կիրառումը կոնկրետ ասպարեզում՝ լեզվի նկատմամբ: Բայց որքան ավելի մարդկությունն այս հարցերի լուծմանը մոտենա՝ այնքան նորանոր խնդիրներ կբացվեն, խնդիրներ՝ այսինքն լուծելի, և դրանց պոչն արդեն երևում է. արդյոք ինչպե՛ս է հակառակ ազդեցությունը լինում՝ այդ չգիտակցված կոգնիտիվ գործողությունները, երբ լեզվում արվելով յուրացվել են, արդյոք ինչպե՛ս են ազդում մեր ճանաչողության ու ստեղծագործականության կարողության վրա, արդյոք կարծրատիպացնու՞մ են մեզ, և եթե այո՝ ինչպե՛ս դուրս գալ այդ ճիրաններից: Արդյոք կա՞ն կոգնիտիվ գործողություններ, որոնք լեզվի մեջ կիրառում ենք անգիտակցաբար, իսկ ճանաչողության մեջ՝ ոչ այնքան (ռեֆլեքսիվ, օգտագործելով «երկրորդ մտածողությունը»[14]): Արդյոք եթե վերցնել դրանք ու կիրառել մեր իմացածի վրա, նոր ճանաչողություն կստացվի՞ թե ոչ: Արդյոք էլ որտե՞ղ կարելի է դրանք կիրառել: Եվ այլն:

Իսկ բառը... Բառը՝ բառարանում մեռյալ, կենդանանում է, հենց որ հասկանում ես, որ այն իր բոլոր գործածությունների արդյունքն է, ինչպես ասում էր Հրանտը Մաթևոսյանը, և ծակ աբստրակցիայի փոխարեն իր շուրջը գեսերի (կամ հէկ-երի))) պես սկսում են պտտվել իր բոլոր անցյալ ու ապագա հնարավոր գործածությունների կոնտեքստները...

Եվ պարզվում է, որ կա մեծ քաոտիկ աշխարհ՝ կանոնակարգվածության կղզյակներով... որ կան մարդիկ՝ գործողություններով (ուրեմն՝ ազատ կամքով[15], ուրեմն՝ նպատակներով), որոնք և կանոնակարգում են այդ կղզյակները... որ կա գործողությունների քերականություն, որի մի մասն է կոգնիտիվ գործողությունների քերականությունը՝ պարադիգմը, ցուցակն այն միջոցների՝ կատեգորիաների՝ որոնցով դրանք (կոգնիցիաներն) արվում են... որ կան դրանց մոտիկ կանգնած (բայց դրանց լրիվ չհամընկնող)՝ ավանդական լեզվով արտահայտված, արտահայտվող, անվերջ տեքստեր՝ այդպիսի կանոնակարգված կղզյակներ՝ որոնց վերը նրանց կանոնակարգող կղզյակներն են... որ դրանցում կան միտք արտահայտող միավորներ... Եվ որ այդպիսիների ամենափոքր տեսակը «բառն» է՝ որ պրեդիկացիա է: Եվ որ, ուրեմն, ամենակարևորը՝ ռեֆերենտացումը դա պրեդիկացիա է: Ոչ թե քերականությամբ պիտի աշխարհը բացատրվի, այլ իր փնտրտուքում՝ իր ներունակ առանձնահատկությունների, սեմիոտիկ գիտությունը շրջանակը ճղել է, դուրս է մղվել իր իսկ, իրեն իսկ նախահատկացրած սահմաններից, ու ավելին բացատրելու ոչ միայն հավակնություն, այլև ունակություն ունի, այսինքն իրական նոմինալիզմը, նշան, այսինքն երկրորդ բովանդակություն ստեղծելը  դուրս է մղում լեզվաբանությունն (ու ողջ սեմիոտիկան) ինքն իր միջից, իր սահմաններից՝ դեպի գործողությունների մեծ քերականություն, ի սկզբանե բանի կայացում: Որից և կարելի է ետ մակաբերել «փոքր», բայց ավելի տրամաբանական ու սեղմ քերականությունները՝ ավելի ճիշտ մոդելավորված «հոդերի» բաշխված: Փոքրը՝ իրեն ընդգրկող մեծից մակաբերել, ոչ թե հակառակը:

Հավելում

Երիտասարդ տարիքում ես ավելի էի հակված լեզվով աշխարհը բացատրել. իմ բանասիրական սխալանքն ակնհայտ էր: Հիշում եմ, ինչպես էի իմ առաջին կրեատիվ խաղի ժամանակ (1989) վիճում՝ որ «արժույթ» բառը գոյություն չունի ու դրա կարիքն էլ չկա, քանի կա «արժեք» բառը, պետք չէ ստեղծել նոր, չեղած, գոյություն չունեցող էություններ... Պետք է գոնե փորձել սկզբում նրանք հասկանալ, որ արդեն կան... Հիմա այդպես չեմ համարում, բայց կարծես իմ վեճն այնքան ազդեցիկ եղավ, որ կրեատիվ խաղերը մինչ այժմ հրաժարվել են այդ բառից...)) Վերջերս հատկապես նկատեցի, որ արժեքավորում կամ արժևորում բառը ռուսերեն չկա, ստեղծեցինք ծուռտիկ՝ оценнение, իսկ անգլերենում կա՝ թեև այլ իմաստով՝ valuation…

Բովանդակության ու ձևի՝ միմյանցից առանձին պատկերացնելու հնարավորությունն այն պարադոքսներից է լեզվի ու մտածողության՝ որն էլի այդ խնդիրն է ցուցադրում... Դրա լուծումը Շչեդրովիցկին առաջարկում է՝ ոչ այնքան գեղեցիկ ձևով[16]...

Լիքն են այդպիսի պարադոքսները, օրինակ՝ «դատարկություն». եթե բառը կա՝ ուրեմն այն էլ պիտի լինի, բայց եթե փորձենք այն պատկերացնել՝ պիտի հասկանանք, որ եթե դրա գոնե մի կտոր կա՝ ապա այլևս ոչինչ չկա, եթե այն իրոք դատարկ է (դատարկությունը պիտի կլանի ինչ կա չկա, քանի որ հակառակ դեպքում կլցվի, իսկ եթե չի կարող՝ ուրեմն պատյան ունի, որը դատարկ չէ, իսկ եթե ունի՝ ուրեմն ինքն էլ դատարկ չէ, իսկ եթե պատյանն իր մասը չէ՝ ապա կկլանվի, որովհետև պատյանն իր մեջ կմտնի կրկին...), իսկ եթե ոչ՝ ուրեմն այն էլ իրականում դատարկ չէ))) Ուրեմն գուցե սա բառ է, որը ռեֆերենտ չունի՞, սիմուլյա՞կր է... (սա կատակի կարգով)

Բացարձակ դատարկություն հնարավոր չէ՞ պատկերացնել: Այդ «զենոնյան» պարադոքսների հիմքում, ի վերջո, ընկած է աշխարհի սխալ հոդաբաշխումը: Գուցեև իրոք այդպիսին չկա, և աշխարհը, ինչպես և ես համարում եմ, ու ինչպես կամաց-կամաց գիտությունը հաստատում է, ալիքային կառուցվածք ունի:

Իմ անձնական գլխավոր հայտնագործություններից մեկը եղավ՝ այդ պարադոքսը լուծելու ձևը՝ մտագործունեության մեթոդաբանության և արևմտյան դպրոցների մեջ ընկղմվելու միջոցով: Երկրորդը՝ երբ հասկացա ու պատկերացրեցի, որ թեև նոմինալիզմը սխալ ու կաշկանդիչ է, սակայն մոնադիզմը, որպես ուղեղային պրիոմ, լրիվ տեղ ունի, և գալիս է դեռ անտիկ փիլիսոփայությունից. լրիվ կարելի է պատկերացնել մի էություն՝ առանձին ու անկախ, անջատ, աշխարհում թևածող: Երևի, ես դրան դեմ էի իմ դաստիարակության պատճառով՝ բյուզանդա-մարքսիստյան, որ սիրում է ամենը համակարգված ներկայացնել հենց սկզբից...

Եվ դա՝ մոնադիզմը, շատ օգուտ է մտածելու համար, հենց օգնում է այդ էության բոլոր հնարավոր պրոյեկցիաներն ակտուալիզացիայի մեջ (ներառյալ լեզվական ու նշանային այլ) պատկերացնել: Այդպես ես արդարացնում «ճիշտ» օնթոլոգիայի գոյության հնարավորությունը: Պարզապես դրանից հետևություն անելը, որ բառն է առաջնային, այն էլ գոյականը՝ լրիվ սխալ է, էությունն իր ստվերի հետ խառնել է նշանակում...

Առաջինը՝ մեթոդաբանությունն է՛լ ավելի հստակ լուծում էր առաջարկում. կառուցելով դեպ վեր գնացող ռեֆլեքսիայի պարը, գալարը՝ ի վերջո համակարգում ես ցանկացած մոնադ, սակայն քանի որ համակարգդ գալիս է քրոնոտոպից՝ քո այստեղից ու այս պահից՝ այն երբեք չի լինի ամբիցիոզ՝ ողջ աշխարհը բացատրել փորձող... Այդպես «ինքնակեր» գալարը, կամ ավարտելը, ցիկլացնելը մտքի («скукливание мысли»)[17], որ Դուբրովսկին ասում էր Շչեդրովիցկու մասին, ես կատարեցի իմ ձևով... Եվ հանգեցի համատարած պրագմատիզմի, սակայն՝ ոչ մերկանտիլ, այլ՝ տելեոլոգիկ, այսինքն՝ որ ամեն ինչ իմաստ, այսինքն նպատակ ունի... (ի միջի այլոց, հայերենում կա «նպատակահարմարություն» բառը, սակայն ոչ՝ տելեոլոգիա...)

Եվ այսպես՝ այն, որ կա աշխարհի «քերականություն» (այսինքն կյանքաշխարհի և գործունեության «կատեգորիաների» ցուցակ) ՝ պարզ դարձավ ինձ համար կամաց-կամաց: Մի շարք խաղերում մենք այդ «քերականության» որոշ մասերին անդրադարձել ենք: Եվ ես շատ ուրախ եմ, որ այժմ «կոգնիտիվ գիտությունն» այդ ուղղությամբ է շարժվում: Այս պահին ի՞նչն է կարևոր նշել: Որ ես օգտագործում եմ «քերականություն» բառը, այսինքն հնարավոր չէ հերքել, թեկուզև սխալ մեթոդով զարգացած, սակայն ավանդական լեզվաբանության հսկայական դերը՝ մեր մտածողության մեթոդներն ու համակարգերը դասավորելու, դրանց վրա ազդելու մեջ: Միայն թե այն չպիտի խառներ «փոքրը»՝ լեզուն, «մեծի»՝ մեծ աշխարհի հետ: Հաջորդը՝ որ ավանդական քերականությունը սկսվում է «ենթակա» հասկացությամբ՝ ինչը և՛ ցույց է տալիս գործող անձի ենթակայությունը, ստորակայությունը («ստորոգվում» է, այսինքն՝ ենթակայվում է բայը, ըստ ենթակայի), և՛՝ նրա ազատությունն ու կամքը՝ գործել, ստորոգել ստորոգյալին կամ թույլ տալ, որ ով որ ստորոգում է՝ ստորոգի ստորոգյալին: Ուշադրություն դարձնենք, որ նույնիսկ անշունչ առարկան է ստորոգում ստորոգյալին, կարծես ունի ազատություն և կամք. «քարն ընկած էր ճանապարհին», կարծես քարը կամք ունի՝ ընկնել ինքնուրույն (կամ թույլ տալ, որ իրեն գցեն): Ես այդ մասին գրել եմ դեռ 1989 թվականին:

Այսինքն լեզուն ինքնին արդեն այնքան խորապես անտրոպոցենտրիկ է՝ մի կողմից, բայց և գործող անձ սուբյեկտին ստորադասած ինչ-որ մեկ այլ ուժի՝ մյուս կողմից, որ էլի այստեղ այդ պարադոքսի լուծումը, «ինքնակերության» գալարն ավարտուն է:

Ուշադրություն դարձնենք այստեղ նաև նրան՝ որ անգլերենում, ասենք, օբյեկտ ու սուբյեկտ հասկացություններն այլ իմաստներ ունեն ու հաճախ խճողված են. սուբյեկտ կարող է նշանակել օբյեկտ (the subject of my presentation): Թե՞ այստեղ օբյեկտը դառնում է սուբյեկտ)) Դրանից բացի՝ օբյեկտ նշանակում է նաև նպատակ (շատ կարևոր): Վերջապես՝ մտագործունեության պրիոմների հիմքում եղած տարբերակումը՝ առարկայի ու օբյեկտի միջև (հայերենում ու ռուսերենում ազատորեն ներկա)՝ անգլերենում հնարավոր չէ լեզվով արտահայտել, ինչից էլ, և նման դեպքերից, առաջանում են մտագործունեական տեքստերը թարգմանելու և դրանք անգլիալեզու աուդիտորիային բացատրելու դժվարությունները:

Եվ ուրեմն, շնորհիվ մեր նախնիների խորաթափանցության, լեզվի քերականությունն իհարկե բավական մոտ է «կյանքի» քերականությանը: Սակայն կան խոշոր տարբերություններ ևս: Օրինակ, նպատակը լեզվի քերականության մեջ միայն պարագա է, կարող է լինել՝ կսրող է չլինել, մինչդեռ մարդկային քերականությունը հենց դրանով է տարբերվում լեզվից՝ որ այստեղ կարծես նպատակը՝ գիտակցված թե անգիտակից, ինքն է որոշում մնացած անդամների դասավորությունը... Եվ երբ մենք մտնում ենք պրոյեկտային պարադիգմ՝ ստանում ենք մարդկային գործունեության քերականության որոշակի տարատեսակ՝ որը շատ հետաքրքիր է համեմատել լեզվական քերականությանը. նպատակ, խնդիրներ, արդյունքներ (տարբեր տեսակի), գործողություններ, ռազմավարական ով, ռեսուրս, ցանց (տարբեր անուններով), շար ունակ ություն (հատուկ ծակերով այդ արմատների միջև, որովհետև խոսքը ոչ թե շարունակության մասին է պարզապես՝ այլ ունակ լինելու՝ շարունակվել[18]) (follow up), և այլն:

Նոյեմբեր 2015-փետրվար 2016, Երևան

 

 

 

[1] http://press.uchicago.edu/ucp/books/book/chicago/W/bo3632089.html

[2]«Կատեգորիա» եզրն այստեղ օգտագործվում է, չտարբերակված, երեք իմաստով. ա) Լակոֆֆին հետևելով՝ որպես ցանկացած բառ, որը որոշակի բազմության ընդհանրացում է ներկայացնում (իսկ այդպիսին են բոլոր բառերը, ուրեմն Լակոֆֆի օգտագործումը թերի է, նա պարզապես, չարտահայտված, համարում է, որ կան, երևի, բառեր, որոնք ընդհանրացում չեն, իսկ դա այդպես չէ, դա այդպես կարող է լինել միայն կոնտեքստում՝ դրանց օգտագործողի ինտենցիայի սահմաններում, և եթե խոսողն այդպես վարվի՝ լսողը կարող է և չհամաձայնել). բ) որպես ավանդական լեզվաբանության կատեգորիաներ (ենթակա, ստորոգյալ, շարահյուսություն, և այլն), այսինքն՝ լեզվաբանական եզրեր. գ) վերջապես՝ որպես արտաքին, «դրսի» աշխարհը ճիշտ հոդերով վերահոդաբաշխելուց հետո՝ այդ մասերի անուններ, ինչպես նաև այդ վերահոդաբաշխումն անելու գործիքներ, սակայն սա պոտենցիալ օգտագործում է, հոդվածում միայն նշվող, որպես նոր՝ կոգնիտիվ պարադիգմի գործիքաշար:

[3]Ճիշտ հասկացվելու նպատակով ուզում եմ նշել, որ նոմինալիզմը սխալ է այն իմաստով, որ այն կապում է բառն արտաքին աշխարհի մի կտորի հետ, որը ոչ թե ըստ այդ աշխարհին հատուկ սկզբունքով է առանձնացված, այլ՝ բառի կալկայի համաձայն, այսինքն աշխարհից կտրում է մի մասնիկ, որն այն հոդերով չէ աշխարհին կապված, որոնցով որ ճիշտ կլիներ այն դիտարկել: Արդյունքում աշխարհը հոդաբաշխվում է սխալ կերպով: Նոմինալիզմը, սակայն, հասկանալի ու ճիշտ է այն իմաստով, որ գիտության ու ճանաչողության նպատակը դրսի աշխարհը ճանաչելն է՝ «իրն իր համարը», ավելի խորը՝ «իրն իր մեջը» «իրը մեզ համար» դարձնելը:

[4] http://www.theguardian.com/science/head-quarters/2015/nov/05/roots-language-what-makes-us-different-animals?CMP=fb_gu

[5]Իրադրությունն, իհարկե, ավելի բարդ է. դատարկ անբովանդակ ձևն ունի իր բովանդակությունը՝ այդ ձևի բովանդակությունը, որը նույնը չէ՝ ինչ նրան վերագրված նշանային բովանդակությունը: Եվ հակառակը՝ նաև չկա անձև բովանդակություն: Սակայն այս պահին դա զանց առնենք: Մենք կարող ենք երևակայել անձև բովանդակություն և հակառակը:

[6]Սրա մասին տե՛ս. http://gtergab.com/hy/news/media/why-do-people-live-in-the-world/32/

[7] http://www.livelib.ru/book/1000869007

[8]Նույնպիսի օրինակները շատ են և՛ ձևաբանության մեջ, ասենք՝ հոլովը. եթե ֆունկցիա ունի, սակայն ձև չունի (հայցական), հոլո՞վ է, թե՞ ոչ... Ե՛վ այլ գիտությունների. Եվրոպայի տեղաշարժը Վոլգա գետից մինչև Ուրալ, իսկ այժմ՝ որոշ առարկայական մոտեցման դեպքում՝ Վլադիվոստոկ... Էլ չասած Վրաստանը ներառնելը... Վրացերենի՝ հնդեվրոպական կոչվելը... Շախմատի չեմպիոնի՝ տարբեր «տարբերակներով» որոշվելը... Պլուտոնին մոլորակի կարգավիճակ տալն ու հետո զրկելը... Էլ չասած համակարգմանը, կատեգորիզացիային նվիրված՝ ավանդական կղերական վեճերը, ինչպես օրինակ՝ աղանդներ կան թե ոչ: Ավանդական առարկայական գիտությունն անընդհատ այդ պայմանականությունների պատճառով ընկնելու է փակուղիների մեջ, դասավանդումն՝ առավել ևս: Եվ այդ թակարդները բազմանալու են մեր նոր աշխարհում:

[9]Տե՛ս այս մասին՝ գիտական ուղղությունների ավելորդ բազմացման՝ և շատ ուրիշ նման սխալների՝ իմ 1997-ի հոդվածն այստեղ. http://gtergab.com/ru/news/methodology-2/the-future-the-fight-for/111/

[10] Տվյալ պահին, ֆունկցիոնալ իմաստով սեփական էություն չունեցող կամ սեփական էությունն անկարևոր դարձրած

[11]Տե՛ս այդ տեսության վրա հենված պրակտիկայի մի փորձ այստեղ. http://gtergab.com/files/uploads/methodology/42.slovar-energetich-poley-febr-2010-gazette.pdf

[12]Այն, ինչ ես անում եմ 22-րդ ծանոթագրությունում այստեղ՝ http://gtergab.com/ru/news/methodology-2/a-methodological-attempt-to-discuss-creativity/113/

էմպիրիկ կերպով արվում է օգտագործման տեսությունում. Սակայն обозначение բառի փոխարինումը замещение (replacement) բառով՝ որ արեց Շչեդրովիցկին, արևմտյան գիտությունը դեռ լրիվ չի հասկացել:

[13]Գործողությունների տեսության զարգացումն այժմ, գրեթե թաքուն, ծվարած է «միջազգային զարգացում» կոչվող գիտության և գործունեության ասպարեզի, ինչպես նաև «մենեջմենթի» ամենօրյա պրակտիկաներում՝ այսպես կոչված «տրամաբանական աղյուսակների» տեսքով: Սակայն գործողութենական «քերականությունը» դեռ հիմնականում չի ընկալվում որպես առանձին գիտություն: Նրա զարգացումը մտագործունեության մեթոդաբանությունում մնում է նվիրյալների գործ միայն:

[14]«Երկրորդ մտածողության» մասին տե՛ս http://gtergab.com/hy/news/projects/protocol-second-thinking/115/

[15]Եթե սա համարվում է վիճելի, զուտ մեծ տեսության մաս ու դիցուք, եթե ոչ ապագիտական սնոտիապաշտություն, ապա կարելի է սրա փոքր, պրագմատիկ մասշտաբի տարբերակի վրա հիմնվել. ազատ կամք անվանել, ժամանակավորապես, ամեն գործողություն, որի՝ անողի կամքից չբխող պատճառները սպառիչ կերպով հայտնի չեն:

Սակայն տե՛ս սրա ավելի համապարփակ, թեև էլի ռեալիստական ապացույցի մի տարբերակ՝ այստեղ. http://gtergab.com/ru/news/methodology-2/a-methodological-attempt-to-discuss-creativity/113/

[16] Տե՛սhttp://smd.mirtesen.ru/blog/43482468673/G.P.-SCHedrovitskiy.-O-forme-i-soderzhanii

[17]Տե՛ս http://gtergab.com/files/uploads/methodology/28.dubrovski-opinion-lj-winter-2008.pdf

[18]Դեռ չիմանալով follow up հասկացությունը՝ ես այդպես՝ «Շար ունակ ություն»՝ վերնագրել էի իմ զրույցների էսսեն՝ Հրանտ Մաթևոսյանի հետ, 1983-ին, տե՛ս «Հրապարակ նկուղ» գրքում:


15:00 Փետրվար 28, 2016