Հրապարակված գրքեր

Ձայնը


Երկրորդ անգամ հրապարակված «Հրապարակ նկուղ» ժողովածուում (2012)

 

ՁԱՅՆԸ

 

Առաջին պահին նա միայն զարմանք պատճառեց ինձ, շշմեցրեց ու քարացրեց, չնայած հոգուս խորքում ընդունելի էր թվում նաև այն տարբերակը, թե հաջորդ պահին ձձայնը կդառնա հիշողություն ու ընդամենը արձագանք... ինչ֊որ ձևով ինքն իրեն կդադարի, կկորչի ոչնչի մեջ, ինչպես որ ծնվել էր ինքն իրեն ոչնչից...

Այդ առաջին պահին, սակայն, ձձայնը դեռ շատ կարճատև էր, երևի դրա համար էլ դեռ կենսախինդ էր ու ինքնավստահ... Բայց ձձայնը սկսվեց, հետո դողդողաց, ամրապնդվելով... դա նրա մանկությունն էր... հետո դարձավ հասուն, հզոր, համընդհանուր... . Ձայնը, ձձայնը, ձձայնը... լցվում է ձձեր ականջի մեջ... . ձձայնը, ձձայնը։ Կարծես լսափողը վերցրել ու հանկարծակի հպել են ձձեր ականջին, իսկ մյուս ականջը խցանել ցուցամատով։ Միայն թե շատ ավելի ուժեղ մի ձձայն, և լսափողն էլ հպել են ոչ թե սոսկ ձե՛ր ականջին, այլ բոլորի...

Եվ այդ ձձայնի մեղավորը — ես եմ։

Շուրջդ սև է։ Դիմացդ՝ էլ ավելի սև — շենքն է։ Սևի մեջ՝ ՁԱՅՆԸ։

Պատուհանների մեծ մասը վաղուց մթնել էր։ Նորից լուսավորվել սկսեցին։ Մարդիկ։ Սկզբում լռակյաց մարդիկ, որոնց նյարդերն այդ ձձայնից հատկապես են չարչարվում։ Նրանք անհասկանալի են։ Նրանց չարչարում են, իսկ նրանք՝ լռում են։ Սեղմում են ականջները, կնճռոտում ճակատներն ու կկոցում աչքերը... Եվ լուռ սպասում են, թե երբ է դադարելու այդ ձձայնը։ Հետո երևում են պնդերեսները։ Ձայնը նրանց այնքան էլ չի կպչում։ Նրանք դժգոհ են։ Գոռգոռում են։

— Ձայնդ կտրիր, ա՛յ տխմար։

— Արագությո՛ւնը գցիր։

— Զաժիգա՛նին պտտիր։

— Վայ, դե մի բան արա, ա՛յ էշ, ի՞նչ ես անջատվել֊մնացել։

Ու սկսում են ինձ հայհոյել։

Այդ երկարատև ընթացքում, շատ ավելի, քան իրենց հայհոյանքը, ինձ հանգիստ չի տալիս ինքը՝ ձձայնը։ Այն հարվածում է իմ նյարդերին, ինչպես բութ կացինը՝ թագավորի չկտրվող ու չկտրվող վզին, ինչպես մուրճի ծուռ հարվածը մեխի փոխարեն՝ նալին։

Ավելին, այն մտնում է իմ մեջ և սկսում է դուրս հորդալ իմ մարմնի միջից։ Արդեն մարմինս թպրտում է, հիմա հիմա կսկսեմ ինքս ինձ դեսուդեն խփել նյարդահալած այս ձձայնից։ Հայացքս ինքնաբերաբար՝ Եվայի լուսամուտին։ Կլորիկ ոտիկները գրկող մշտական ջինսը հանել է, արդեն գիշերանոցով է։ Արդեն պառկած էր, չէր կարող սակայն վեր չթռնել, վիրահատված քիթիկը լուսամուտից դուրս չցցել. «Արդյոք այս ո՛ւմ ավտոն է ձձայն հանում. Գրիշայի, Լյովայի՞, թե՞ Արիկի...» — «Ավտոտերե՛ր։ Խուսափե՛ք ձեր ավտոմեքենայի գողացումից։ Ձե՛ռք բերեք հակագողական ազդանշաններ»։

Բայց սուտ եմ ասում։ Լուսամուտդ լուսավոր է, բայց ինքդ դուրս չես նայում։ Գրողը տանի, այս ինչ երևույթ եմ. հոգուս խորքում նույնիսկ ափսոս կա, պատկերացնո՞ւմ եք. Ե՛վա, ախր ինչո՞ւ դուրս չես նայում։ Ձայնով ուրեմն նաև հպարտանալ կարելի է, բայց դեռ չեմ կարողանում։

 

                 ՁՁԱՅՆԸ

 

Փողոցային համերգը երբ խլանում է բյուր ավտոյի ազդանշանից (շաբաթ օր է, ձեր քրոջ, ասենք, հարսանիքն է), համաձձայն եք, դուրեկան չէ, բայց պետք է. թող աշխարհն իմանա. քույրս — ընտանիքավորվո՛ւմ է։ Իր գոյությունը նա արդարացրեց։

Հայհոյե՛լ եմ ուզում ձեզ, եթե դուք այդ ձձայնին համաձձայն եք։

Սակայն գիշերային այս անսպասելի ահազանգը ցերեկային բյուր ավտոյի ազդանշանին իր միակությամբ տվեց֊անցավ... Աստված իմ, ախր լույս էլ չէ, ընդամենը ձձայն է, բայց այդ ինչպես է կարողանում ճողոպրել ամեն ծակ ու ծուկ, դուրս հանել պես֊պես տհաճություն ու գաղտնիք, և վառում է, վառում է ինձ ու իմ ավտոն, և հօդս ցնդեցնում հոյակապ երեկոյի հաճելի տպավորությունը...

Ոսկեզօծ թափանցիկ գուլպան հղկում էր նրա ոտքերի ուրվագիծն ու հանճարեղ դարձնում փեշի ուղիղ գծով հատված ծնկների զույգ մահիկը։ Նա նստած էր իմ կողքին, և մենք սուրում էինք Զանգվի ձորով։ Ես շատ հանգիստ, կարծես դա ինքնստինքյան նախատեսվում էր, աջս դրի այդ մարմրող մահիկին։ Առջևը մութ էր, հայացքս չէր կարող կտրվել ճանապարհից, ձախս՝ ղեկից։ Բայց թե ավտոն չլիներ՝ իմ թաթն անզոր էր այդպես տիրաբար գնդել այն սառը հարթակը, որ սկիզբն էր նրա անտակ փափկության։

Հայրս այսօր տնից դուրս չէր գալու։ Անդոն՝ մեծ եղբայս, մեծապատիվ շռայլությամբ բանալին հանձնել էր ինձ։ Հույժ գաղտնի։ Միայն այս երեկոյան։ Անկրկնելի։ Ոչ ոք ոչինչ չէր իմանա։ Հանգիստ կգայի, կմտնեի ավտոտնակ։ Եթե չլիներ այս ձձայնը։

... Ճղճղան տիկինները, անսպառ եռանդով լի ծերուկները, թաղի պնդուկ տղերքը, որոնց հետ շաբաթ օրերը ֆուտբոլ ենք խաղում. բոլորը, բոլորը գիտեին այժմ, թե ում ավտոն է դա, թե ով է ղեկին և ինչ է պատահել։ Նրանք իրենց սրբազան պարտքն էին համարում դժգոհել, թոնթորալ, գոռգոռալ, նախանձել, իսկ լավագույն դեպքում՝ ընկերաբար հայհոյելով՝ խորհուրդներ տալ։

Կենդանացի՛ր, ա՛յ դիակ։ Պետք է վեր կենալ, բացել շարժիչը, անջատել լարը... Պետք է ուրեմն դուրս գալ։ «Իսկ քո քույրը չի՞ ամուսնանալու,— հարցրեք,— Եվ քո քրոջ հարսանքավտոների ազդանշանները լռելո՞ւ են»։

Հայրս թույլ չի տա, որ լռեն։ Անդոն նույնպես դեմ կլինի։ Իսկ ես անձամբ... Փողոցը կտրելիս՝ ես ատում եմ ճամփա փակող ավտոտերերին։ Ղեկը ձեռքիս՝ ես ատում եմ աշխարհի բոլոր անցորդներին։

Հաջողությո՛ւն քեզ, ավտոյի՛ բանալի։ Ամենաքիչը մի ամսով կպատժի ինձ մեծ եղբարս, թույլ չի տա մոտենալ անգամ ձիուս։ Հաջողություն, ուրեմն, Զառա. «Անավտո տղան անկուրծք աղջկա պես մի բան է»։ Բայց այդ ամենը դեռ ոչինչ։

Խիղճս, խիղճս, հանգիստ չի տալիս խիղճս, արժե՞ր արդյոք Զառայի կծու համբույների մի երեկոյի դիմաց այսքան թանկ վճարել, չէի՞ կարող դիմանալ։ Ուրիշներն ինչպե՞ս են դիմանում։ Ընդամենը մեկ կամ երկու տարի։ Իրավունք ստանալ, վստահություն ձեռք բերել։ Չէ որ այն կա, ահա, այստեղ է, տակս է, ձձայն է հանում, ո՞ւր եմ շտապում... «Սևոյանների տասնհինգամյա լակոտը դեռ ավտո քշել էլ չգիտի՝ արդեն ավտոն տակն է, չի էլ ամաչում՝ ձձայնը գլուխն է գցել. բոլորը պիտի իմանան, որ ինքը ավտո է քշում»։

Ձայնն ինքնագոհ է, նա և՛ ջութակ է, և՛ շեփոր, աշխարհի ամենատհաճ ջութակն ու շեփորը, և մնացած ամեն ձևի բառաչը՝ ճիչ, աղմուկ, սույլ ու ոռն, ջահել գամփռի գռմռոցն ու հևքը, հաչն ու մլավը, որ՝ գամփռանո՛ւմ եմ, տեսե՛ք,— բոլորս միասին դուրս ենք հորդում ավտոյի երախից։ Ատամնացավի պես, երբ գլուխդ ցավից պայթում է, իսկ մեղավորը մի ատամն է՝ խիղճդ, այն պետք է հանել, հեռացնել, վտարել, գոնե՝ պլոմբել... բայց ցավը դուրս է բլթում անպատեհ մի ժամի, և բոլորի ատամները քեզնից սկսում են ցավալ։

... Իսկ պատկերացնո՞ւմ եք երրորդ հարկի պատուհանից դուրս նայող ծերուկի ատելությունը. ծերուկն արդեն քնել էր տաքուկ անկողնում, և հանկարծ նրա քնի մեջ դոփդոփելով մտնում է այդ զզվելի ձձայնը։ Այսինքն իմացե՛ք, Սևոյանների կաթնակեր լակոտն արդեն ավտո է քշում ու իր ընտանիքը, իրեն, իրենց ավտոները պարտադրաբար խցկում է ձեր ուղեղը, ականջներդ փակեք֊չփակեք՝ օգուտ չկա, ձձայնը գլուխն է գցել ու խցկում է... Որ ի՞նչ։ Ծերո՞ւկն ինչ մեղք ունի։ Իսկ ե՞ս ինչ մեղք ունեմ։ Ես ի՞նչ իմանայի, որ հայրս արդեն առել ու միացրել է հակագողական այդ նոր հարմարանքը։ Հայրս ի՞նչ իմանար, որ իր ավտոյի առաջին գողն իր որդին է լինելու։ Ո՞վ կմտածեր, որ ինձ բաժին կընկնի մարդկանց արթնեցնելը։ Սրտովս չէ այդ գործը, օխ, սրտովս չէ։

Եղբայրս դուրս վազեց ինձ օգնության։

Մշտական երկարափեշ կաշվե փայլփլուն բաճկոնով, բաճկոնի ու վերնաշապկի կոճակները՝ բաց, դուրս գցած տռուզ, բրդոտ փորը, որի վրա որպես սև բրդի կոնգլոմերատ, որպես հսկա այդ փորի տրամաբանական ավարտ — պորտի հորը։ Սև անցք։ Գինովցած, հզոր, բուրումնավետ, զզվելի եղբայրս եկավ, հաստ մռութը դարձրեց դեպ դժգոհ շենքը։ Երևում է մինչև հիմա կոնծում էին ընկերովի՝ ի նշումն վերջերս գնված սպիտակ մի «քսանչորսի»։ Իմ տակինը դեռ «զրովեցն» է, հայրս էր գնել։ Եղբայրս աչքերը ոլորեց ու գոռաց շենքն ի վեր։ Ի՞նչ ձձայն, ի՞նչ բան. աշխարհը խլացավ եղբորս գոռոցից.

— Ի՞նչ է եղել, մարդի՛կ։

— Բա՞ն է պատահել,— գոռաց եղբայրս։

Նա մոտեցավ յուրաքանչյուր առանձին դուրս ցցված գլխին և գոռաց յուրաքանչյուր առանձին դուրս ցցված ականջի մեջ.

— Գրի՛շա, ապե՛ր, ի՞նչ է պատահել։

— Ոչինչ, հանգստացիր, ա՛յ տղա, ի՞նչ պիտի լիներ, բան էլ չի եղել,— կամացացող ձձայնով ասաց Գրիշան ու շարունակեց պատուհանից նայել, կարծես ինքը ձձայնի հետ ոչ մի կապ չուներ, իբր ձձայնը լիներ֊չլիներ՝ ինքը միշտ այդպես նայելու էր։

Եվ գլուխները մեկ֊մեկ լռեցին ու պատուհաններից ներս նահանջեցին։ Այնքան մեղք էին նրանք՝ այդ գլուխները, եղբորս սպառնալի գոռոցներին հնազանդ։

Մնաց ձձայնն ու բռունցքը ցցած՝ մեծ եղբայրս։

... Երբ թաց մատս քսում էի ապակուն ու ճռճռոց հանում։ Մայրս ասում էր. «Մի՛ արա, դող է գալիս վրաս, սրթսրթում եմ»։ Եվ նորից էի անում, որովհետև իմ՝ մանչուկիս մարմինն այդ ձձայնից չէր սրթսրթում, և ես ցանկանում էի մայրիկին դաստիարակել, որ ինքն էլ պինդ կենա ու չսրթսրթա... Իսկ հետո նույն ձձայնի համար քիչ էր մնում սպանեի փոքր եղբորս... Իսկ ամենասկիզբը եղել էր այն պահին, երբ առաջին մարդը խղճացել էր առաջին մորթված հորթուկի թախծոտ աչուկներն ու համտեսել նրա քնքուշ միսիկը։

... Ես արդեն դուրս էի եկել, շարժիչը բացել, և այժմ արագ շարժումով մատս գցեցի խրձի լարերից միակ կապույտին, թեև մթության մեջ չէր երևում նրա գույնը (չսխալվե՞մ հանկարծ), վաղը պիտի պոկված լարը զոդեմ, մտածեցի դժգոհ, բայց դե թքած, միայն թե այս ձձայնից շուտ պրծնել, իսկ գիշերային շենքն արթնացրած ձձայնի այս ամբողջ պատմությունը հա տևում էր ու տևում, 1000000֊ավոր միկրովայրկյաններ, մի ամբողջ անվերջություն՝ երկու րոպեից էլ ավել, գուցե կների եղբայրս, ինձ կնայի պղտոր աչքերով, գինին չի թողնի խիստ լինել, իսկ ես ամբողջ ուժով կարդարանամ։ Իմ ասելիքը ես գիտեմ. «Մի՞թե քեզ այդպես չի պատահել, փորձիր հիշել, չէ՞ որ պատահել է, հո միշտ չէի՞ր այդպիսին»։ Մի՞թե չի եղել, որ մի բան անես ու չստացվի, որ ազդանշանը միանա ու բռնվես հանցանքի վայրում, որ խիղճդ տանջի ու ներման կարիք ունենաս... Այդքանը, որովհետև էլ չի կրկնվելու, ոչինչ չի կրկնվում, ոչինչ չի փոխվելու այլևս։ Կյանքում մի անգամ է պատահում այդպիսի զուգադիպություն. որ մոռանաս հորդ ավտոյի մեջ դրված հակագողական հարմարանքի գոյությունն ու այն միանա հենց այն պահին, երբ ընկերուհուդ հետ համբուրվելուց հետո գաղտագողի տուն էիր դառնում, ու միանգամից հազար հոգի տեղնուտեղը սկսեն քեզ բարձրաձայն հայհոյել, որովհետև հարևաններդ ձեր հաջողակ ընտանիքն ատում են, որովհետև այն իրենց ուտում է, բայց եթե ինքը չուտի՝ իրենք կուտեն...— և դու մատով քաշում ես այդ լարը, որը հեզորեն կտրվում է։

Եվ այլևս շրջակայքը խաղաղ է, քանի որ ձայնը չկա։ Գիշեր։ Համատարած լռություն։

 

Անկախություն,

19 մայիսի, 1992թ., #43 (254)

 

>>> 

Սա այն պատմվածքներից մեկն է, որ գրել էի 1984 թվականին հատուկ մի նպատակով՝ նյութ ներկայացնել երիտասարդ գրողների ծաղկաձորյան համագումարին, որին ինձ հրավիրել էին՝ գործերս հրապարակելու կարծես փոխարեն, որպես մխիթարանք։ Մյուսը «Անցումն» է։ Երկուսն էլ կարծում էի կորած են ու նկարագրել եմ Հրանտի մասին վիպակում։ Այստեղ ես կրկին, ինչպես Ֆոլկները կասեր, tour de force էի անում՝ սովորում գրել կարճ, կոնկրետ պատմվածք֊նովել, որ շատ չբարդացնեմ, իմ խասյաթի համաձայն, նաև մի վայրկյանը վերցնեմ ու նկարագրեմ։ Ամեն պատմվածքի մեջ նկարագրած իրադրության տևողությունը վայ թե երկու րոպեից ավել չէ։ Աստանավի՛ս, մգնովենիե, տի ուժասնո։ Իհարկե, դա միակ հնարն էր, որ թույլ էր տալիս ինձ համեմատաբար կարճ գրել այնօր. երկու րոպեն նկարագրելու համար մի քանի էջը նույնիսկ ինձ էր բավական։

Ասում են, որ Հրանտի մասին վիպակում այս պատմվածքի՝ իմ նկարագրած տարբերակն ավելի քաշող է, քան այս բնագիրը։ Դա էլ է ձև՝ ասենք, Լեմը մի ամբողջ շարք ուներ՝ չգրված վեպերի, միայն սյուժեներն էր պատմում. այդպես մի անհաջողակ գրող կարող է իր պատմվածքների սյուժեները հաջող պատմել ու հաջողակ գրող լինել...)) Չնայած դրան՝ համարում եմ, որ այս և մյուս պատմվածքում ամեն ինչ ասված է այն ախտի մասին՝ ցեխավիզմից սերող, որն այսօր արդեն մեր տունը էլ ավելի լրջորեն է քանդում՝ քան այնօր, երբ դեռ հույս կար, որովհետև ջահել էի, որովհետև սովետը փլվելու էր... Այն ախտի՝ որ քեզ, ով հայ ժողովուրդ, ստիպում է զավակիդ համար շուրջդ խժռես՝ ոչնչացնելով թոռանդ ապագան։

Եվ սրա դրամատուրգիան է՝ թաքուն կապը գրականության սիմվոլների ու կեղտոտ զրովեցի յուղոտ մատոռի միջև՝ սիմվոլիկան՝ երբ լարը կտրում է... պորտալարը, այն լարը՝ որից մարդու կյանքն է Վոլանդը (՞) կախել... Սկզբում անվանել էի Բարբառոյ հանապատի, հետո պարզեցրի...)


15:21 Մարտ 23, 2018