Հրապարակված գրքեր

Անցում


Առաջին անգամ հրապարակվել է «Հրապարակ նկուղ» ժողովածուոում (2012)

 

ԱՆՑՈՒՄ

 

Մի անգամ էլ ես էի փողոցն անցնում ու չէի կարողանում։ Մինչ ընդմիջման ավարտը դեռ կես ժամ կար, իսկ ես աշխատանքից շուտ էի դուրս եկել, և եթե ուրիշ ժամանակ շուտ դուրս եկած լինեի՝ իմ օգուտը կլիներ, բայց այս անգամ եկա տեսա, որ ընդմիջում է։ Տասը րոպեանոց նախաճաշիկս արագ իրականացրի ու ափսոսեցի, որ շուտ եմ դուրս եկել, որովհետև մոտերքում ոչ մի ծանոթ֊բարեկամ չունեի, չգիտեի ինչ անել, և որոշեցի մնացած ժամանակը պարզապես քայլել ու շուրջս նայել։ Եթե այդպիսի բան վաղուց չես արել, դա նույնիսկ հաճելի կարող է թվալ։ Եթե վաղուց չես զբոսնել, ուրեմն քաղաքից բավական կտրված ես ու անկախ, և ուրեմն կապ չունեցողի անմասնակից հայացքով կարող ես նայել, հետաքրքրվել, մի պահ կանգ առնել, զննել, առաջ անցնել, մարդկանց դեմքներին նայել, հանդիպել նրանց հայացքին ու աչքներդ փախցնել։ «Գի՞ժ է, ինչ է», կմտածեն նրանք ու կանցնեն, բայց դու այնքան անկախ ես, որ չի ազդի անգամ այն, որ քեզ գժի տեղ են դնում։ Այդպես անկախ֊անկախ քայլելով մի հսկա պտույտ կատարեցի և ավտոհամարների հաստատման կետին մոտեցա մյուս կողմից, մնում էր ուրեմն միայն փողոցն անցնել, իսկ ընդմիջումը մի քանի րոպեից ավարտվելու էր, սակայն փողոցը վերանորոգում էին։ Քաղաքի ամենատհաճ խաչմերուկներից մեկն էր, կրկեսը շրջապատող խաչմերուկը, որն իր լուսաֆորների համակարգով անցորդների գոյությունն ընդհանրապես չի նախատեսել, անցորդներին տեսականորեն վերացրել է, այնինչ անցորդների հոսքն անընդհատ է, և ավտոներինը նույնպես, իսկ այսօր դրան թարսի պես գումարվել էին անցումի սպիտակ ուղղանկյունիները (որոնք որ բացատրում են՝ անցում է, անցե՛ք. ասֆալտի վրայի այդ երկար սպիտակ գծերը. առաջներում դրանց առջևը գրված էր լինում STOP. վերջերս չեմ հանդիպում, ջնջե՞լ են, ինչ է),— ուղղանկյունիները ներկում էին թարմ սպիտակ գույնի, որ ավելի պարզ երևա, որ բոլորին հասկանալի լինի. անցում է, անցե՛ք։ Եվ փողոցը դնովի արգելապատնեշիկներով երկու անգամ կիսատացրել էին, այսինքն ավտոների ու անցորդների քանակը մնացել էր նույնը, իսկ փողոցից՝ կեսի կեսը։

Բայց ես ուզում էի վերջապես հասնել ավտոհամարների հաստատման այդ կետին, որովհետև ավտոն արդեն գնել էի, իսկ վերջին հարյուր ռուբլին պարտք խնդրելու տեղ չէր մնացել, իսկ ավտոն ես գնել էի միայն և միայն համարը ստանալու ակնկալությամբ, առանց համարի ավտո ինձ պետք չէր, դա նույնն էր, ինչ իրավունքն առանց ավտոյի, իսկ ավտոն ընդհանրապես ինձ պետք էր միայն մի պայմանով. որ նստեմ ու քշեմ։ Պետք էր անցյալ տարի, երբ, հիշում եմ, մի աղջիկ էի հավանել, նախանցյալ՝ երբ ավարտեցի ինստիտուտը, և հայրս ինձ դասավորեց աշխատանքի, մինչ այդ՝ ինստիտուտի յուրաքանչյուր տարին ու դպրոցի իններորդ֊տասներորդ դասարանները, երբ հաճախում էի ավտոգործի խմբակ և, գերազանցիկ դուրս գալով, ավտոյի իրավունք ստացա առանց փողի։ Այդքան ժամանակ ես կարող էի ավտո ունենալ, թեև չունեի, իսկ համակուրսեցիներս իրենց ընկերուհիներին ման էին ածում ավտոներով, և մի օրվա մեջ առնում էին այն իրավունքը, որն ունենալու համար ես ծախսել էի ավտոգործի երկու տարվա տքնաջան հաճախումներ, և ձեռք էի բերել այն նրանց բոլորից շուտ, բայց իրավունքն առանց ավտոյի նույնն էր, ինչ ավտոն առանց համարի, և ուրեմն դրանից ելնելով ես այսօր վերջապես ցանկանում էի հասնել ավտոհամարների գրանցման և հաստատման այդ կետին, քանի որ այսօր նրանց ընդունելության օրն էր և, մանավանդ, հորիցս վերջապես համարձակվել ու խնդրել էի հարյուր ռուբլի, ընդհանուր պարտքերիս այդպիսով չավելացնելով համարյա ոչինչ, ընդամենը ևս մեկ հարյուրանոց՝ հայրիկին, ինչի մասին, հուսով եմ, երկուսս էլ կմոռանանք մինչև եկող ամիս։ Եվ ես վախենում էի ծախսած լինել այդ հարյուր ռուբլին, դեռ համարը չստացած։ Ինձ հարկավոր չէր շուտ հիշվող համար՝ միևնույն թվանշաններից կազմված, այլ ընդամենը՝ սովորական, պատահական մի համարիկ, այն ինձ համար կդառնար ամենաթանկն ու շուտ հիշվողը, և ես որոշեցի տուն չգնալ, այլ մի մեծ պտույտ անել, մինչև ավարտվի ընդմիջումը։ Մանավանդ որ իմ հերթը հասել էր արդեն հինգ օր առաջ, և վախենում էի՝ հանկարծ ու գամ — և ինձ ասեն. «Ձեր հերթն անցել է»։ Իսկ ժամանակին չէի եկել, որովհետև այդ հարյուրնոցը դեռ չկար,— և ահա անկախ֊անկախ պտտվեցի փողոցներով ու...

Ավտոների թանձր հոսքն ինձ ճամփա չի տալիս։

Սկզբում՝ ինքն իրեն, սահելով, մանրիկ՝ կարողանում եմ խորանալ ու անցնել փողոցի մոտավորապես կեսը, իսկ հետո հանկարծ զգում եմ, որ խրվեցի, ու դա երկար է տևելու։

Հիմա կանգնած եմ։ Կապարագույն ամպերի կափարիչը գլխիս, տուփաձև երկնաքերների ծուղակը շուրջս, տուփի մեջ տուփ՝ կարմիր, կանաչ, սև, գորշ, գորշ, կարմիր, միատեսակ, զրովեց, զրոերեք, քսանչորս — ավտոները, և յուրաքանչյուրը ջանում է գոնե ոտքիս բութ մատի ծայրը,— բայց՝ ծամծմած լինել։

— Ես ձերոնցի՛ց եմ, բա՛ց թողեք ինձ։

Անհաղորդ եք։ Անցնում եք, աղմուկի մեջ գուցեև կորչում է իմ ձայնը, չհասնելով ձեր սև֊սև միջուկներին. սևգլխանի, սափրառատ, կարմրած աչքներդ ավտոյի զրահապակու ետևից հառած աշխարհին՝ քշում եք. տուն եք շտապում. աշխատանքն ավարտվել է։ Եվս մեկ օր՝ և ես ձեզ հետ կլինեի, կրիայաշարժ ձեր շարքում անհամբեր ձայնողներից ու անարդյունք դրդռացնողներից մեկը, ես ձգտել եմ դրան տարիներ շարունակ, դեռ երեխա էի, երբ առաջին անգամ զգացի մարդ լինելու այդ ցանկությունը,— ավտո քշել... Իմը...

— Ես ձերոնցի՜ց եմ։

Չեք լսում։ Խլացել եք։ Մտքներումդ հայհոյում եք ինձ՝ հիմար անցորդիս, որ մխրճվել եմ ձեր մեջ և խանգարում եմ ձեր երթևկությանը, բայց երևի ձեր մտքով չի անցնում, որ ես պարզապես չեմ կարողանում, թե չէ վայրկենապես փասափուսես հավաքած կլինեի այստեղից, ձեր մտքով չի անցնում, որ բավական է մի պահ դանդաղեցնել ընթացքը՝ և ես այլևս ձեզ չեմ խանգարի... Ախր ես ձերոնցից եմ, մի՞թե չեք զգում, սափրվածքիցս, նայվածքիցս, դեմքիս գույնից, հագուստիցս մի՞թե չեք զգում, որ ես արդեն մարդ եմ, արդեն գնել եմ այն, և վաղվանից...

Պետքները չէ։ Քշում են...

Հանկարծ հասկանում եմ, որ ախր ոչ միայն առաջ անցնել չեմ կարող, այլև նահանջել. ճամփամիջի սյան պես՝ ես իմ տեղն արդեն գրավել եմ, և ավտոները սովորել են այդ տեղին, բայց փորձեմ շարժվել — կորած եմ։

Ավտոները՝ կապույտ, գորշ, գորշ, կարմիր, միատեսակ, զրովեց, զրոերեք, քսանչորս,— անցնում են, անկանգ, և ահա քմծիծաղով առաջս է ելնում տզրուկ մի զապ, սև — փայլում են կանացի ժպտուն ու չար աչքերը, ղեկին — երկար, կարմրաեղունգ մատներ, դիտմամբ վրաս քշելով՝ քիչ է մնում լրջորեն տրորի, վերջին պահին կտրուկ թեքվում է մի կողմ, հազիվ է խուսափում կողքից գնացող քսանչորսին խփվելուց և, նենգաբար ու գարշահոտ փնչացնելով ուղիղ աչքերիս մեջ, թողնում֊հեռանում է... Ավտոյածին թանձր մառախուղի մեջ, հեռվում, ես նշմարում եմ այլ անցորդների ուրվագծեր։ Կանգնած են, լուռ սպասում են։ Երբեմն գոռգոռում են, ինձ պես։ Երբեմն՝ առաջ են նետվում ու կորչում։ Ահա մի ծերուկ. ոտքի վրա հազիվ է կանգնում, ինչ֊որ բան է գոռում ինձ։ Քո ի՞նչ տեղն է անցումը, ծերուկ։ Գնա տո՛ւն, ծերո՛ւկ, ուշացե՛լ ես։

Հանկարծ ինձ հասնում են նրա խոսքերը.— Տո՛ւն գնա,— ասում է,— սափրվիր, հետո նորից կգաս, կկանգնես... կանայք են անցնում կողքովդ, ամոթ է... Ասենք, քիչ մնաց, մի երկու օրից մորուք կդառնա...

Այն զապիկ֊կնոջ փնչոցն աչքերիս մեջ և ծերուկի այս խոսքը՝ վերջին կաթիլներն են։

— Ո՛չ,— գոռում եմ ես։— Ո՛չ, ավտոնե՛ր, բավակա՛ն է, ճամփա՛ տվեք... Ես չե՛մ ուզում։ Ես ձերոնցի՛ց չեմ...

Գոռում եմ, միամիտ֊միամիտ, հավատալով, որ այդ հարվածին արդեն չեն դիմանա, տեղի կտան, ճամփա կբացեն. միամիտս...

Շարունակում եմ գոռգոռալ, խնդրել, որ թողնեն, որ գոնե ետ դառնամ, թքած համարի վրա, վաղն ևեթ կծախեմ զրովեցս, ձրի՛ կվերադարձնեմ, թողե՛ք...

Ես իսկապես ձերոնցից չեմ։ Ես ձերոնցից չեմ, լսե՛ք, դուք ո՞վ եք, որ իմ կյանքից տասը տարի եք խլել։ Ինչպե՞ս եք փոխհատուցելու ինձ այդ տարիները, երբ հաշիվս ներկայացնեմ։ Ես երազել եմ ձեր մասին այն ժամանակ, երբ պիտի երազեի Փարիզի մասին, ես տենչացել եմ ձեզ, երբ պիտի տենչայի փարիզուհիներ, ես աղոթել եմ ձեզ, մինչդեռ Աներևույթն այս կապարե երկնքից ծիծաղել է, միկրոսկոպի մեջ ինձ զննելով, և ճամփաս արգելել կուռքերովս — շարժական տուփերով։ Ես ձերոնցի՛ց չեմ, թողե՛ք։

Նրանք ոչ մի կաթիլ չդանդաղեցին և ոչ մի թիզ ճամփա չբացեցին։ Ես մնացի ունայն։ Ես հասկացա, որ իրենք — չեն նահանջելու։ Ես մեկ֊մեկ դեն շպրտեցի վերջին տասը տարիներս, ծոցագրպանիցս հանեցի դրամապանակս, միջից՝ ավտոտիրոջ իմ նորիկ փաստաթուղթը, և տվեցի այն ավտոքամու ձեռը. հետո հանեցի բենզին ստանալու կտրոնների կապուկը, կապն արձակեցի և շաղ տվեցի շուրջբոլորս։ «Ուզո՞ւմ եք», գոռում էի ես. «Վերցրե՛ք, ահա՛, խժռե՛ք», և շպրտում էի կտրոններն անցնող ավտոների վրա։ Նրանք պատասխանում էին թունավոր գարշահոտ փնչոցներով՝ ուղիղ երեսիս...

Ձերոնցից եմ֊ձերոնցից չեմ։ Որոնցի՞ց եմ։ Եթե մի ակնթարթ ականջ դնեիք, եթե սխալմամբ հանկարծ ունկնդրեիք իմ ասելիքը... Բայց գոռալն այնքա՛ն անիմաստ է, դուք այնքա՛ն անհաղորդ եք...

Ավտոմրրիկը պտտեցնում֊պտտեցնում և նորից բռիս մեջ էր մտցնում բենզինի կտրոնները, դեն նետած փաստաթղթերը, իմ վերջին հիմար տասը տարիները, ոչ մեկին չէր հետաքրքրում, գժվո՞ւմ եմ, ի՞նչ եմ անում, թքած ունեին նրանք այդ ամենի վրա...

— Լավ, դու ինչքա՞ն ես պատրաստվում այստեղ դոփդոփել։

— Հասկանում ես, այդ չարաբաստիկ ուղղանկյունիները, որոնք ցույց են տալիս, որ անցում է, անցե՛ք. դրանք եթե ներկվելիս չլինեին, փողոցն էլ համարյա չորս անգամ ավելի լայն կլիներ, և ես, հավանաբար, կկարողանայի անցնել, իսկ այսպես... կարծես ինձնից է կախված, կարծես նրանք ինձ ազատ են թողել՝ իսկ ես հապաղում եմ...

— Դե լավ, ինչպես ուզում ես։ Ես՝ նետվեցի,— ասաց անցումային հերթական ուղեկիցս և մխրճվեց ավտոների մեջ։

— Լսիր, խնդրում եմ, միայն մի բան եմ խնդրում, եթե տակից դուրս գաս՝ հետևիր, խնդրում եմ, որ իմ հերթը պահեն, որ համարները հանկարծ չվերջանան, ասա, թող մի հատիկ պահեն, սովորական, հարյուրռուբլիանոց, գալիս է, ասա, տերը գալիս է, հենց որ դուրս պրծավ՝ կվազի կհասնի ու տեր կկանգնի։ Թե չհավատան՝ ցույց տուր, այնտեղից ես երևում եմ, նա է, ասա, վերջին համարիկը պահեք, խնդրում եմ...

Գնաց, կորավ, չգիտեմ դուրս պրծավ, թե զոհվեց, լսեց, չլսեց, ինչ արեց...

դեկտեմբեր, 1983թ.

 

>>> 

Սա, ինչպես և նախորդ պատմվածքը, ինչպես ասացի, 1984թ. փետրվարի ծաղկաձորյան հավաքի համար հատուկ էի գրել։ Այդ հավաքի մասին մանրամասն պատմել եմ ռուսերեն վիպակում, ինչպես և այս երկու պատմվածքներն եմ վերափոխադրել ռուսերենով, և հենց այս պատմվածքների փոխադրության առիթով վիպակի որոշ ընթերցողներ հիացմունք հայտնեցին։ Ինչպես ռուսներն են ասում՝ չգիտես, որտեղ կգտնես, որտեղ կկորցնես, կամ՝ ճաշակի ու գույնի ընկեր չկա...))

Նախորդը գրելուց տասնյակ տարի հետո այնուամենայնիվ հանդգնեցի ու տպագրեցի թերթում, չնայած իրավիճակը կտրուկ փոխվել էր, ցուրտի ու մութի տարիներն էին, և ուրեմն պատմվածքս այն պահին այլևս ակտուալ չէր։ Այսօր, թերևս, ավելի ակտուալ է։ Նախորդը տպեցի՝ որովհետև, երևի, էլի Երազիկենք գործ էին ուզում ինձնից՝ իսկ ես նոր բան ձեռքիս չունեի, և վերջապես համարձակվեցի իմ ամենահին շրջանի մի գործ առաջարկել հրապարակման... Մի աղջիկ մի օր մի տղայի ասաց՝ պահիր ու էլ երբեք ցույց չտա՛ս, դա ամո՛թ է ու տգե՛ղ։ Չնայած իմպոտենտ չդարձավ՝ այդ աղջկա այդ ասածից այդ տղան հետո, երկար տարիներ, խոր տվայտանքների մեջ ընկավ։ Պատմվածքներս հրապարակ բերելը հանդգնություն ու կոտոշություն եմ զգացել միշտ։ Աղջիկը գենետիկորեն ուզում էր սպանել այդ տղայի տղամարդկությունը, գրագետների մի հոծ բանակ գենետիկորեն ուզում էին սպանել իմ գրողությունը, իմ միջի գրողին. և՝ կյանքի դրվածքը, իհարկե, այն փաստը, որ գրողության համար փող չեն տալիս այս իմ իմացած, մեր աշխարհում, այնքան փող չեն տալիս՝ որ մարդ ապրի ու գրող լինի։ Ոչ կոմերցիոն։ Կոմերցիոն գրող՝ ես կամ, պրոյեկտներ եմ գրում, դոնորը փող է տալիս՝ ես ապրում եմ։ Մի օր պիտի տպեմ այդ պրոյեկտները, մանավանդ՝ չֆինանսավորվածները։ Իմ ուսուցիչ Խաչիկ Ամիրյանը Թուրքիայից փախել էր սովետական Հայաստան՝ քաղաքական վտարանդի դարձել, և պատմում էր, որ Թուրքիայում ինքը խանութպան էր ու բանաստեղծ։ Աշխարհը հայ գրողի համար Թուրքիա է. պիտի խանութպան լինես, որ կարողանաս բանաստեղծություն գրել ու սովից չմեռնել։

Երազիկենց թերթում տպելուց հետո հասկացա, որ պատմվածքս չէր հնացել։ Վիպակի մեջ վերարտադրելուց հետո էլ որոշ ընթերցողների կարծիքներից հասկացա դա։ Այս երկրորդ պատմվածքս էլ կտայի Երազիկենց տպելու, եթե առիթ լիներ, բայց առիթ այլևս չառաջացավ, որովհետև որոշել էի այսպես. մի գործ՝ նորն եմ գրում ու տպում. մի գործ՝ ասպիրանտուրայի տարիների գրոտածիցս եմ տպում. մի գործ՝ ամենահներից. հետո ցիկլը նորից եմ կրկնում։ Բայց մինչև հասա նոր ցիկլի՝ թողեցի Հայաստանից գնացի, թերթն էլ փակվեց։ Եվ, մի տեսակ՝ հայկական թերթում պատմվածք հրապարակելու իղձս էլ փարատվել էր։

Այս բոլոր հանգամանքներից ելնելով՝ այս պատմվածքը զետեղում եմ նախորդից հետո, որովհետև ամբողջ գիրքը կազմել եմ, նախապես հրապարակված գործերի դեպքում, ըստ հրապարակման ժամանակացույցի, այլ ոչ թե ըստ ստեղծման։ Այս մեկը չի հրապարակվել, բայց իր հրապարակված զույգի կողքին է սազում։

Այժմ սա, թերևս, ցույց է տալիս, որ այնօր՝ 1983֊ին, նույն կերպ աղտոտ էր օդը, ինչպես և այսօր, նույնկերպ խեղդոց էր ավտոմեքենաների, թեև նրանք գրեթե առանց բացառության միայն սովետական էին, և, մի խոսքով՝ 20 տարվա իբր թե զարգացումից հետո մենք հասանք զաստոյի գագաթնակետի զարգացման մակարդակին, կարծես սովետ լինեինք ու 1913֊ին ձգտեինք...)) Չէ, իհարկե, բան կա՝ որ ավելի լավ է այսօր. աղջիկները. նրանք շատ ավելի գեղեցիկ են, որովհետև պիտի արագ ադապտանային նոր՝ շուկայական հարաբերություններին, որը մազոտ մարմնով աղջիկ կամ կարճ ոտքերով ու հաստ հետույքով աղջիկ այլևս չի ընդունում. նրանք այժմ քթները վիրահատում են վաղօրոք՝ փոքրուց, եթե ոչ մայրիկի արգանդում դեռևս. կամ՝ քթները վիրահատած մայրիկներից արդեն ծնվում են գենետիկորեն մոդիֆիկացված՝ գլամուրային քիթիկներով աղջնակներ։ Իհարկե, ոչ միայն դա է փոխվել դեպի լավը, շատ այլ բաներ էլ կան, ընդհանրապես՝ անկախությունը հոյակապ բան է, մեր աերոպորտը հոյակապ է, չհաշված օտարերկրյա այդ սահմանապահներին՝ որ իմ անձնագիրն այնպես են քրքրում ամեն անգամ երբ ես գործուղումից ետ եմ գալիս՝ որ ուզում եմ թքեմ ու կրկին գնամ այս ապերախտ երկրից, որ իր սահմանները հանձնել է ուրիշի հսկողությանը ու իր քաղաքացուն ավելի շատ է քրքրում իր երկրի մուտքին՝ քան ցանկացած այլ երկիր, և քան ինքը՝ ցանկացած այլ երկրի քաղաքացուն։ Հյուսիսային պողոտան իհարկե հոյակապ չէ ու ընդհանրապես՝ Երևանը լացացնում են, բայց մեկ է, անկախությունը լավ բան է, թեև դեռ շատ բան կա անելու և շատ արվածներ պետք է փոխել, անկախությունը միակ ելքն է՝ որ երբևէ դադարենք ինքներս մեզ վատություն անել։


14:56 Մարտ 23, 2018