Ինսպեկցիան ինչպես որ կա

Ինսպեկցիա Մաս Գ


Մաս Գ

14. Սպիտակ թասակավոր պաղպաղակավաճառը

Վարոսը նաև երկատված էր Առնոյի արձանի առիթով:

Նկատել էր՝ որ ժողովուրդը գրեթե հավասարապես կիսված է:

Մի կեսը հավանում է, մյուսը՝ ոչ:

Տեղադրելուց հետո այդ արձանի մասին նույնքան էին վիճում, որքան ավելի ուշ, 2008-ին՝ Տեր-Պետրոսյանի:

Ընտանիքներ էին քայքայվում այդ արձանի, ինչպես նաև հետո՝ Տեր-Պետրոսյանի նկատմամբ համակրանքի-հակակրանքի պատճառով:

Այդ արձանը շատ այլ արձաններից շուտ առաջացավ, դեռ Քոչարյանի փուլում:

Շատերը գիտակ տեսքով ասում էին.

«Ես Առնոյին անձամբ եմ ճանաչել, մոտիկ ընկերս էր, ու պիտի ասեմ ձեզ որ քիթը՝ իսկական Առնոն է:

Էդ ձեռքերի շարժման մեջ էլ մի բան կա»:

Հիմա պիտի խորասուզվեինք քննարկելու՝ թե ինչ է նշանակում քանդակի միջոցով՝ պատմական անձ արտահայտել:

Վարոսը սրտնեղեց:

Ինչը՞ պիտի արտահայտեն:

Մարմի՞նը, հոգի՞ն, դեկորատիվ բնու՞յթը, ցենզու՞րան:

էդ ո՞րտեղ ես էդքան արտասովոր հանճարեղ արձան տեսել որևէ քաղաքում դրած՝ որ էստեղի արձաններից սրտնեղում ես:

Վարոսը սովորություն չուներ ժողովրդի կարծիքը մի կողմ շպրտել:

Հավանում են՝ ուրեմն պատճառ կա:

Ճաշակն իհարկե դժվար բան է:

Ճաշակին ընկեր չկա:

Գուցե իրոք այս անգամն էլ Վարոսի ճաշակն է սխալվում:

Տերյան-Թումանյան այդ անկյունում՝ Կարապի լճի կողմից, 70-ականներին սպիտակ թասակով պաղպաղակավաճառ էր կանգնում:

Սպիտակ, չորսակնանի մեծ արկղով:

Որի կափարիչը որ բացում էր՝ 10-կոպեկանոց փոքր էսկիմոներից գոլորշի էր բարձրանում:

Երեխեքին հաճախ ձրի պաղպաղակ էր հյուրասիրում:

Վարոսն ու դասընկերները դասերից հետո գալիս՝ օգտվում էին:

Առնոյի տեղը՝ թող սպիտակ թասակավորին դնեին:

Մաֆիոզ բուֆետչիկի պես:

Որին, ասում են, անմահացրել են, Թամանյանին միաձուլելով:

Բայց թասակը չկա:

 

15. Տգեղիկ

Մութի ու լույսի տարիներ:

Սովետի ժամանակից կիսաքանդ տարածքներն այդպես էլ մնացին երկարաքանդ:

Թփերն աճեցին:

Երևանը կանաչեց ու վայրենացավ:

Օդը մաքրվեց:

Ծիտը, շունը, կատուն, առնետը քաղաքը գրավեց:

Շենքերի համարակալած ֆասադները՝ հին «Արմենֆիլմ» կինոթատրոնի մոտ, մնացին կանգուն:

Սովետը չհասցրեց քանդել:

Առաջին արձաններից մեկը որ դրեցին՝ Կարաբալայինն էր:

Վանոն դրեց:

Հետո՝ Ենգիբարովինը:

Կրկեսի՝ այժմ նույնպես քանդած շենքի մոտ:

Դրանց շարքի վերջում էլ՝ արդեն մի քիչ կարգավորվող Երևանում՝ Առնոյինը:

Կենտրոնն այնօր քարուքանդ էր:

Սկզբում քաղաքը դատարկ էր:

Երբ քիչ լցվեց՝ մարդկանց էին տեղահան անում:

Հյուսիսային պողոտա էին սարքում:

Կենտրոնը լի էր անանցանելի վայրերով:

Օպերան ամբողջն էր կաֆե՝ հիմա մի քիչ ավելի քիչ է մնացել:

Խոտ չէր մնացել Օպերայում:

Ղարաբաղյան միտինգների ընթացքում ինչ տրորել էին՝ հողը չոր էր:

Մերկ կնոջ արձանը՝ Կարապի լճի վերևը դրած՝ առևանգել թե հանել էին:

Հետո հեղինակը վերականգնեց:

Մի հատ էլ քնար դրեց ձեռքի մեջ:

Վարոսի մանկության ժամանակ այդ քնարը չկար:

Վարոսն այդ կնոջ վրա մագլցում էր փոքր ժամանակ:

Չվարանելով, որ ախր մերկ է:

Ընդհակառակը:

Երկար մատը բռնում-խաղում էր:

Հիմա թփուտներով է շրջապատված:

Երևի որ երեխեքը վրան չմագլցեն:

Ափսոս:

Ամենաափսոսը, սակայն, ուռիներն էին լճի շուրջ:

Ուռիներն ամբոխին վատ են դիմանում:

Մեկը կարծեմ մի կերպ դիմացավ:

Մյուսի կեսը զոհվեց, քնձռոտ դառավ, ասես մարտի կատու:

Երրորդն ամբողջութամբ չորացավ ու վերջը կտրեցին:

Ոչ ոք չլացեց այդ ուռիների համար, Վարոսից բացի:

Շատ հետո մի երկուսը կարգի բերեցին:

 

՜՜՜՜

Քաղաքն այնօր ցանցերով էր շրջապատված:

Կարծես մազապուրծ ժողովրդի վախեցած մասն ինքն իրեն որոշել էր ցանցապատել, բանտ նստեցնել կամավոր՝ որ ուրիշ նստեցնող չլինի:

Ցանցի վրա ցանց էր, ցանցի վրա՝ ցանց:

Քանդ, աղբ, ճաղ, ցանց ու թփուտ:

Բաղաքն անանցանելի էր:

Փետրվար-մարտին քաղաքն անասելի կեղտոտ ու անշուք էր:

Գարունը փրկում էր՝ գալիս լվանում-մաքրում-կանաչեցնում:

Հետո ծառ ու ճյուղ էին կտրում:

Որ քաղաքն էլի տգեղանա:

Պատճառաբանում էին, իբր՝ ճյուղ կտրելը ծառին օգուտ էր:

Քաչալ բանակային ծառերը պարտված տեսք ունեին:

Կարծես Արցախում հաղթած ժողովուրդը տանուլ էր տվել Երևանում:

Ցանցերի, թփուտների, աղբի ֆոնին՝ այդ երեք արձանները:

Կարաբալա, Ենգիբարով, Առնո:

Տգեղության կվինտէսսե՞նցիա:

Այսինքն ոչ թե իրենք էին տգեղ:

Կարաբալան՝ Վարոսը չգիտի, գուցե իրոք տգեղ էր:

Վարոսի մայրն ասում է՝ որ ծաղիկ էր մեկնում՝ աղջիկները փախչում էին:

Չգիտես ով միֆ դարձրեց Կարաբալային:

Երևի՝ տղամարդիկ, որոնք աղջիկների այդ հոտառությունը չունեն:

Իրենց աղջիկների տեղը դնելու սովոր չեն, չգիտեն, որ ավելի լավ է ծաղիկ չլինի՝ բայց տղամարդը մաքուր լինի:

Ասենք՝ նայած աղջի՞կ:

Հիմա Վարոսն իր մոր այդ պատմածը ոչ մեկին չի ասում:

Վախենում է, որ ասեց՝ գուցե հասնեն իր հետ հաշվեհարդար տեսնեն:

Քաղաքի սակրալ միֆն ապասակրալացնելու փորձի համար:

Քաղաքում տղա կա՝ ուզում ա Կարաբալա դառնա, դու ասում ես ինքը անմաքուր է՞ր:

Իսկ Ենգիբարովը սիրուն էր:

Ի հակադրություն իր արձանի:

Իսկ Առնոյի «տգեղությունը»՝ եթե այն կար, նման էր այն «տգեղությանը»՝ որի մասին Սարոյանն է ասում:

Երբ նկարագրում է իր հանդիպումը Չարենցի հետ «Երևան» հյուրանոցում:

Ասում է առաջին պահին ինձ թվաց այդպիսի տգեղ մարդ տեսած չկայի:

Բայց հենց սկսեցինք խոսել՝ քիչ հետո ինձ թվաց թե այդպիսի գեղեցիկ մարդու կյանքումս տեսած չկայի:

Խեղճ հյուծված ու հիվանդ Չարենցի պես չէր իհարկե Առնոն:

Բայց եթե տգեղ էր՝ միայն այդ իմաստով:

Բայց երեք արձանն էլ կարծես հատուկ արված լիներ՝ որպես տգեղության գովք:

Այդպիսի պոստմոդեռն՝ ակամայից, չմտածված, ենթագիտակցական պոստմոդեռն տարր կար դրանց մեջ:

Կարծես ժողովուրդն ուզում էր ասել՝ այո, ես այսպիսին եմ:

Տգեղ, հակակրելի, սա՛ եմ ես, ա՛ռ, կե՛ր:

Կարծես ինքն իրենից զզված, ուժասպառ ժողովուրդ:

Որ տգեղությունն ու բանտն ուզում է ազգային փիլիսոփայություն դարձնել:

Կամ ենթագիտակցորեն՝ բողոքում է:

Այդ արձաններով աշխարհին ճչում:

Ես հիվանդ եմ, անառողջ, փրկե՛ք:

Կամ՝ երկուսը միասին:

Ես հիվանդ եմ, գովերգում եմ տգեղը:

Եվ պիտի հպարտորեն ընդգծեմ այդ տգեղը:

Ի՛մ տգեղը:

Բոլորդ տգեղացեք ու եկեք վարի գնանք միասին:

Կամ՝ եկեք ինձ բուժեք, որ էլ տգեղություն չսիրեմ:

Օգնության կանչ այդ արձանները:

Այն օրերին նույնիսկ, ասենք, Իսակովի կամ Բաղրամյանի արձանները որ դրվեցին՝ փրկություն էին թվում Վարոսին:

Գոնե տգեղության կվինտէսսենցիա չէին:

Նորմալ իրենց համար միջին ստատիստիկական քաղաքային լիքը-լիքը մարմնեղ հուշարձան էին:

 

՜՜՜՜

Բայց արձանները չէին՝ որ տգեղության արշավը բեկեցին:

Էլ ո՞վ պիտի լիներ, աղջիկներն էին:

Աղջիկները հասկացան, որ հին, սովետական ձևով չի ստացվի:

Սովետի վախտ երևի կարծում էին՝ կարիք շատ չկա սիրուն լինելու, մեկ ա կառնեն:

Իրենց համար տգեղիկ, սիրելի, թույլիկ աղջիկ էին հաճախ:

Դե եղեռնի ստրեսն էլ էր երևի գումարվել:

Հետո որ տեսան տղերքը կամ ճակատում են զոհվում կամ թողնում-գնում...

Որ տեսան պետք ա իրանք էլ կարիերա անեն, չեն կարա մենակ տղերքի հույսին մնան...

Թափով անասելի սիրունացան:

Ու քաղաքի տեսքը փոխվեց, ինչպես ստրեսից դեռ դուրս չեկած սենյակի՝ որ սակայն պռնկեպռունկ լի է ծաղկեփնջերով:

Եվ նրանց բույրը դուրս է մղում ստրեսը:

Մի քիչ տոթ, մի քիչ խեղդող՝ բայց անհերքելիորեն սիրուն:

 

16. Թումանյան

Վարոսը քայլում էր Աբովյանով դեպի Թումանյան, երբ հանկարծ մի նոր արձան տեսավ՝ մերկ տղամարդու արձան:

Էս ե՞րբ հասցրին դնել:

Համեստ առնանդամով տղամարդու արձան էր:

Ֆրեյդիզմի ու գենդերայնության տեսակետից տեսնես սա ինչ է նշանակում:

Մտածել են՝ մերկ կնոջ արձան շատ կա, մի հատ էլ մերկ տղամարդ դնենք:

Չէ որ մենք տղամարդ ազգ ենք:

Կամ՝ հակառակը:

Մտածել են՝ էդ ի՞նչ խտրականություն է:

Միայն մերկ կանանց արձաններ կան:

Բա կանայք մեղք չե՞ն:

Իրե՞նք ինչին պիտի նայեն:

Մի հատ էլ մերկ տղամարդու արձան դնենք:

Մինչ այդ՝ Վարոսի իմացածով, քաղաքում միայն որոշ արձան ձիերն ունեին առնանդամներ:

Մեկ էլ կլորիկ հռոմեացին՝ Կասկադում:

Այն էլ՝ հազիվ նշմարելի:

Գուցե մտածել էին՝ մենք հռոմեացուց ինչո՞վ ենք պակաս:

Այսինքն արգենտինացուց:

Ինքն առնանդամով արձան կդնի՝ մենք չե՞նք դնի:

Տղամարդու արձանը հանգիստ էր:

Առնանդամը՝ տեղը համեստորեն պառկած:

Վարոսի դրույթը՝ որ արձանների դարաշրջանն է գալիս՝ հաստատվում էր:

Տարօրինակ էր, որ փարիսեցի ցենզորները դեռ շուխուռ չէին բարձրացրել այդ արձանի առիթով:

Մի՞ թե այնքան լավն է, որ ձայնները կտրում է:

Թե՞ դեռ չեն նկատել:

Թե՞ վլասծի հատուկ հրահանգով է դրվել՝ անձեռնմխելի է:

 

՜՜՜՜

Աբովյան-Թումանյան խաչմերուկում մի քիչ դես նայեց, մի քիչ՝ դեն:

Այդտեղ նախկինում Արաքս կաֆեն էր:

Գրեթե նույնքան խորհրդանշական, որքան հանճարնոցը կամ «պապլավոկը»:

Վերջերս նորից Արաքս անունով մի կաֆե էր:

Այժմ այն դարձել էր անգլիական կոշիկի խանութ:

Ջանըդ սաղ լինի, Երևան:

Վարոսն անցավ նախկին «Հեքիաթ» կաֆեի դիմացով, նախկին «Անուշ» գաստրոնոմի կողքով, նախկին հուշանվերների խանութի կողքով:

Ամեն կողմում կուրացուցիչ ու անծանոթ ցուցափեղկեր էին:

է հետո՞ ինչ:

Ի՞մ ինչ գործ:

Եթե «Անուշ» գաստրոնոմը քո մանկության մասն է, արդյո՞ք դա նշանակում է որ այն պիտի մնա հավետ:

Մնում էր հին կիսաքանդ շենքի միջի առաջվա Խնկո-ապոր գրադարանն ափսոսես:

Դու որ ուրիշ քաղաքով քայլում ես, բանի տեղ դնու՞մ ես թե որտեղ ինչ է եղել:

Տեղեկություն ունե՞ս:

Բանիդ պե՞տք է:

Այսօր մի բան կլինի, վաղը՝ մեկ այլ:

Ի՞նչ մեծ բան:

Ուրախացիր նոր ցուցափեղկերի առատությունից, լույս ու գույնից:

Հանգստացիր:

Հիսթերիկաների մեջ մի գցվիր:

Երբ, ասենք, նոր շալվար ես գնում, իսկ հինը մաշված է, բայց դեռ կարելի է հագնել՝ ի՞նչ ես անում:

Աղքատի ես տալիս, չէ՞:

Հետո հո չե՞ս ափսոսում տարիներ շարունակ:

Ամեն ինչ փոխվում է, ամեն ինչ հոսում, ասել է Հերակլիտը կարծեմ ութերորդ դասարանի ֆիզիկայի դասագրքի առաջին տողերում:

Իրոք որ, ամեն ինչ փոխվում է, ամեն ինչ հոսում:

Վարոսի ուղեղում և աներձագերի դարաշրջանի Երևանում:

 

17. Օպերա-1

Վարոսը հասավ Կարապի լիճ ու մտածեց՝ ինչպես այն զգալ:

Ու հասկացավ՝ որ ուզում է զգալ Օպերայի բակը:

Մարդ շատ չկար:

Մի քիչ երեխա, մի քիչ երիտասարդություն, մի քիչ տարեցներ՝ նստարաններին:

Վարոսը կանգնեց Օպերայի հրապարակի մեջտեղն ու մի խորը շնչեց:

Նա այն բակ էր կոչում:

Դա իր մանկության՝ Օպերայի բակն էր:

Վարոսը զգաց, ինչպես են իր թևերը բացվում:

Ձախ արմունկն արդեն մի քանի ամիս է ցավում էր:

Վարոսը չէր հասկանում ինչից:

Ամեն օր մարզանք էր անում՝ չէր օգնում:

Հիմա թևերը բացեց ինքնաթիռի պես ու մի հատ վազեց երեխեքի պես:

Ու ցավն անցավ:

Ուրեմն նեղվածքից էր:

Ուրեմն իր, թվում է, ընդարձակ բնակարանն էր նեղվածք:

Եվ այն, որ տնից դուրս գալու միայն այսքան հստակ ճամփա կար:

Եվ՝ գառլախությանը հարմարվելու այդ անելանելիությունը:

 

՜՜՜՜

Օպերան, փառք աստծո, փակ չէր:

Երեխեքն ու ջահելները մի քիչ, շատ քիչ զարմացան հասուն էս տղամարդու մեն-մենակ ինքն իր հետ ինքնաթիռ-ինքնաթիռ խաղալուց:

Իսկույն մոռացան:

Տե՞նց մազալու բաներ էին տեսնում իրենք վերջերս Երևանում:

Անցնող տղերքից մեկը՝ խելոք աչքերով, հատկապես ուշադիր նայեց:

Վարոսը հասկացավ, թե ինչու:

Ինքն ախր տարիքով՝ օլիգարխի կամ գոնե նախարարի տարիքի էր:

Կամ գոնե՝ հարուստ սփյուռքահայի:

Պահվածքով էլ պակաս չէր՝ ահա, ինքն իր հետ ինքնաթիռ-ինքնաթիռ էր խաղում:

Մինչդեռ իր տիպական հայի սև համեստ թուրքական հագուստ-կապուստով ու աչքերի միջի անապահովությամբ՝ սովորական մարդու էր նման:

Տիպական միտինգացվի:

Տղան ինքն իրեն հարց տվեց. սա տեսնես ո՞վ է:

Տղան հասկացավ, որ իրեն հասկացան:

Շփոթվեց ու անցավ:

 

՜՜՜՜

Փոխարենը զույգ ոստիկանն իբր պատահաբար քայլերը Վարոսի կողմն ուղղեցին:

Վարոսը հանգիստ, սեփականատիրոջ տեսքով ճեմում էր Օպերայի բակով:

Չնայած այդ տեսքն էլ սադրանք էր:

Նրանք անշտապ մոտենում էին:

Ասես պատահաբար իր կողմը քայլելով:

Վարոսը նրանցից մի կաթիլ անգամ չէր վախենում:

Տե՞նց ոստիկանների հախից էր եկել Մոսկվայում խոպանի՝գաստարբայտի վախտերովը:

Էստեղի ոստիկանները դեռ շատ հացուպանիր պիտի ուտեին, որ էնտեղին հավասար դառնային գազանության ու տմարդիության իրենց կարողությամբ:

Էստեղ՝ ի՞նչ, շատ-շատ տարին մի տասը մարդ հոշոտեն-չհոշոտեն, իսկ էնտեղ՝ օրը հազարներ:

Էստեղի երեխեքից ոչ զգուշանալ էր պետք, ոչ էլ վախել էր լինում:

Բայց խոպանի տարիներից մնացած զգուշավորությունը հզոր էր:

Ոստիկան տեսնելիս՝ ճամփեն փոխել:

 

՜՜՜՜

Շան մի գազազած տեսակ կա:

Էսօր Երևանում հարուստ երեխեքն այդ տեսակը շատ են սիրել ու մանավանդ՝ անդնչակալ զբոսնեցնելն են գերադասում:

Գազազած բուլտերյերի հատուկ մի տեսակ կա:

Որ աչքերին նայեցիր՝ արյունակալած, բորբոքված՝ փսլինք թափելով վրադ է նետվում:

Թե բանի տեղ չես դնում, թեկուզ վրադ սևեռվի ու գռմռա՝ հանգիստ թողնում է անցնես:

Գուցե նրանից է կատաղում, որ մարդու աչքերին երկար նայել չի՞ կարողանալու:

Ռուս ու հայ ոստիկանները վերջերս այդ սկզբունքով էին առաջնորդվում:

Վարոսն առաջին անգամ որ նկատեց որ հայ ոստիկաններն էլ են այդ սկզբունքին անցել՝ ուրախացավ:

Ուրեմն պրոֆեսիոնալացել են:

Ուրեմն հաստատ գիտես, ինչպես վարվես նրանց հետ:

Բանի տեղ մի դիր՝ ու հանգիստ կողքներովը կանցնես:

Ոստիկանավարժանքի ամերիկյան որևէ հատուկ դասագրքում գրած է, որ եթե մարդը քեզ նայեց՝ ուրեմն կասկածելի է:

Ուրեմն ինչ-որ բան է թաքցնում:

Եթե քեզ արհամարհում է, չի նկատում՝ ուրեմն անմեղ է:

Այդպես օձն է մկանը կամ բանդեռլոգին հիպնոսացնում:

Էդպես օտարված պետության անանուն ու անհասցե ուժը՝ ցավ պատճառել, կյանքից զրկել, ուզում է անակոնդայի հիպնոսացնող ուժ ունենալ:

Կամ որ համարեն՝ որ ունի:

Բոլոր նրանց հանդեպ՝ ում պիտի ճզմի:

Ու թե իր հիպնոսին չես ենթարկվում՝ ուրեմն դեռ ճզմելացու չես:

՜՜՜՜

Վարոսն ուրեմն շվշվացնելով անշտապ մի կողմ քայլեց իր ամենա-անկախ, ամենածանրակշիռ, ամենաղեկավար քայլվածքով:

Հայացքը խնամքով նրանցից մի կողմ տանելով:

Իբր անկախ հայացքով իր կալվածքը «չափագրելով»:

Էլի մի անկապ բառ, որ վերջերս Երևանը կալել է:

Քանզի «կադաստրն» ու ուրիշի ունեցվածքը հափշտակելուց առաջ «չափագրելը» կարևորագույն գործերից են դառել ռուբլահիվանդ, չէ, էս դեպքում՝ դրամակատաղ էս երկրում:

Նրանք կրնկի վրա շրջվեցին ու մի ջահելի կանգնեցրին:

Ահա, մտածեց Վարոսը, ջահել թե չես ու շրջանից թե չես եկել կենտրոններում թափառում՝ Երևանում ապահով ես:

Էստեղի միլիցան քեզ հարգում է:

Փառք աստծո դեռ հեռու ենք Մոսկվաներից:

Չնայած կամաց-կամաց վայ թե էդ ուղղությամբ գնանք:

Ավտո կանգնեցնելը մի քիչ, համեմատաբար, թարգեցինք՝ մարդ կանգնեցնելով կփոխարինենք:

Շատ էլ հավես:

 

՜՜՜՜

Վարոսը քայլեց դեպի Թումանյանի արձանը՝ ոստիկաններից ու իրենց կանգնեցրած տղայից մի կողմ:

Ինքը հիմա պիտի մոտենար էդ ոստիկաններին ու սկանդալ աներ, հարցներ, թե էդ խեղճին ինչի են կանգնեցրել:

Կողքներովը մարդիկ էին անցնում ու բանի տեղ չդնում կամ էլ երեսպաշտորեն մտածում՝ իմ միլիցիան իր գործին է:

Գուցե ահա պոտենցիալ հանցագործ է բռնել:

Վերջերս քաղաքում բնակարանային գողերի շայկա էր առուդոված անում:

Ճիշտ է ոստիկանապետին փոխելուց հետո գամերը քաշեցին՝ բայց ով գիտի, գուցե էս տղեն էլ նրանցից մեկն է:

Վարոսն իրեն ատեց:

Հետո իրեն ասաց՝ ես երկու երեխայի տեր, պատերազմ տեսած մարդ:

Ես պիտի՞ ինքս ինձ գառլախացնեմ:

Ու հաստատուն շուռ եկավ՝ որ մոտենա էդ նագլիացած երեխեքին ամոթանք տա:

Որ էն ջահելին հանգիստ թողնեն:

Լավ չհասկացավ՝ բախտը ժպտաց, թե ծաղրեց:

Կանգնած ոստիկաններից մեկի գլխարկի տակից կյաժ մազափունջ էր ծիկրակում:

Սկզբում աչքին չհավատաց:

Մի հատ էլ նայեց՝ այո, սխալվելն անհնար էր:

Էդպիսի գալիֆե տղերքի մոտ չի լինում:

Էն կյաժ աղջիկն էր մայոր:

Էն որ հեռուստացույցով հաճախ են ցույց տալիս:

Չգիտես, Վանոյի ժամանակներից սխալմամբ մնացած միակ աղջիկ ոստիկանը՝ թե էս նոր ոստիկանապետը հասկացել է, որ հինը լավ մոռացված անցյալն է, որ «բարուց բարի չեն փնտրում»:

Ու որոշել է Վանոյի ավանդույթը վերականգնել:

Ու նոր ծտեր, ծիտիկներ, փեշիկներ է հավաքագրել:

Վարոսը կանգ առավ:

Ծիտ-փեշիկի հետ կռիվ անելու կարիք չկար:

Փեշիկից շրջանային տղային ոչ մի սպառնալիք սպասելի չէր:

Կամ ինքն իրեն էդպես արդարացրեց:

Ստալինի դարից հետո՝ դեռ դարեր շուտ էր, որ ծտեր-փեշիկներն էլ գազանանային:

Չհաշված մի բուռ դատախազուհի-դատավորուհի:

Էն էլ զուտ դրամակատաղ, ոչ իրական գազան:

Ստալինի վախտով մի երկու էդպիսի դեպք եղել էր՝ հերիք:

Պատմությունը ջնջել-տարել էր:

էդ էր պակաս:

Աչքով չտաս, մտածեց Վարոսը:

Էդ փորձանքն էլ գա մեզ կալի:

Ու իրենից զզվեց, որ միշտ վատից էլ ավելի վատը կարող է հստակ երևակայել:

Ու կարծես ապացուցված զգա իր այդ անհիմն երևակայածը:

Ինչ զզվելի խասյաթ:

Աստված հեռու պահի:

Բայց վայ թե դա էլ է սպասվում:

Բայց չէ, չի կարող պատահել:

 

18. Կարապի լիճ-կինո «Պիոներ»

Կարապներին վերջերս էին տարել:

Աշունը տաք դուրս եկավ:

Լճի ջուրն ուշ իջեցրին:

Մինչև վերջերս մեծ էկրան էր կպցրած լճի մեջտեղով:

Ռուսական համերգներ էին հեռարձակում:

Հիմա էկրանը հանել ու սահադաշտն էին նախապատրաստում:

Վարոսը նայեց դեպի Հյուսիսային պողոտայի լուսավոր երախը:

Մի քիչ էլ ներքև՝ արդուկ-շենքերի էն հրապարակից դեպ Տերյան՝ վերջերս համբավ հանած հոյակապ, քչաքանակ ոչ գառլախային լահմաջուանոցն էր:

Էն շենքի տակ՝ որ ուզում էին քանդել ու բնակիչները ոտքի ելան ու չթողին:

Ժամանակավորապես առկախված է ճակատագիրը:

Ամառային կինոթատրոնի պես:

Վրան էլ դեռ մի երկու «Սոս» պլակատ մնացել է:

Մութ ուժերի դեմ վերջնական հաղթանակ էս քաղաքում չկա:

Միայն ժամանակավոր:

Պայքար, պայքար անընդմեջ:

 

՜՜՜՜

Վարոսն ինքնաբերաբար փողոցն անցավ որ գնա էն կողմ:

«Հին Երևան» ռեստորանի մոտ կառավարական ավտոներ էին կանգնած:

Ռեստորանից արտասահմանյան հյուրեր էին դուրս գալիս:

Ոստիկանը չեստ էր տալիս:

Ակտիվորեն շաղակրատող ծերուկների մեջ Վարոսը նկատեց հեռուստատեսությունից հայտնի մի երկու աներձագ:

Երեսը շուռ տվեց:

Որ չընդհարվի՝ ճիշտ ինչպես ոստիկանի տեսնելիս՝ աչքերը մի կողմ տարավ:

Դեմն եկող մարդն ուշադիր նայեց իրեն:

Երևաց որ ինչ-որ բան է մտմտում:

Երևի Վարոսի տեսքը կասկած էր հարուցում, որ սրան արժե բարևել:

Փորձում էր հիշել, երևի:

Ծանո՞թ է Վարոսը, թե՞ ուղղակի պատճառ կա, որ մարդ իրեն տեսնելիս ուզում է բարևել:

Գուցե երևանցի՞ է, որ եկվորին ակամայից պատկառանք է ներշնչում:

Պահ պահ, չէ մի չէ:

Վարոսը գիտեր, այդ մարդն իրեն որտեղից է ճանաչում:

Մի քսան տարի առաջ՝ «Ղարաբաղ» կոմիտեի նիստերի ժամանակ, երբեմն Վարոսն էլ էր ներկա լինում գործով:

Այդ մարդուն տղերքից մեկը բերեց:

«Մատակարար է, ինչ պետք լինի՝ ասեք գետնի տակից ճարի»:

Այն օրերին իրեն Վքո էին ասում:

Իր շան անունով:

Հիմա Վքոն Եվրոպայի Խորհրդի բարձրաստիճան պատվիրակությանը ցտեսություն ասեց:

Նրանք էլ իրեն ասացին. «Մենք երբևէ չէինք պատկերացնում, որ Հայաստանի գլխավոր մատակարարն այսքան կիրթ անձնավորություն է:

Նույնիսկ գիտի Շառլ Ազնավուրն ով է:

Նույնիսկ Փարիզում ոչ բոլորը գիտեն Շառլ Ազնավուրն ով է:

Միայն բարձրաճաշակ ու կիրթ մարդիկ»:

Նստեցին ավտո ու գնացին:

Վքոն էլ վերջին վարանոտ հայացքը Վարոսի վրա նետեց, նստեց իր ավտոն ու գնաց:

Վարոսը նրան օգնության չհասավ:

Ոստիկանն ուզում էր Վարոսին հրել:

Բայց նկատել էր Վքո Մառլենիչի հայացքը:

Չհրեց:

Զուսպ դիմացավ:

Չնայած Վարոսն անկապ կանգնել էր մեծամեծների ամբոխում, ասես ուրվական:

Աչք էր թարթում:

Ու չնայած ոստիկանը մյուս բոլորին հրում էր ու հրահրում՝ որ արագ անցնեն:

Չխցանեն վիպերի փոխհրաժեշտը ռեստի դեմը:

Տարեց ոստիկան էր:

Դեղնակտուց չէր:

Շեֆերի հայացք կարդալ գիտեր:

Կյանքից բան էր հասկանում:

Տեսել էր 1988, 1990, 1991, 1992, 1993, 1994, 1996, 1998, 1999, 2003, 2007, 2008, 2012 և նույնիսկ, նախօրոք, 2013:

Բայց միշտ՝ փեղկի մյուս կողմից:

Վայ թե կարգին մարդ է, ուրեմն, թե այդքան բանի մեջ եղել է ու ընդամենը մինչև մայոր հասել, մտածեց Վարոսը:

Ոստիկանը նրա հայացքը կարդաց ու լուռ համաձայնեց:

Բայց Վարոսը հմուտ քողարկվող էր:

Մի պահ առաջ Վքոյի առիթով մտքով անցել էր՝ «տեռորիստ չլինեի՞ բա, մի հատ նագան բա չունենայի՞, սրա վերջը հենց էստեղ տայի»:

Դա վրիպեց մայորի ուշադրությունից:

Թե չէ այդպես հանգիստ չէր թողնի, որ Վարոսը թողնի գնա:

Վերջերս Վարոսը հաճախ էր զգում, որ նագանի կարիքից ձեռները քոր են գալիս:

«Կամաց-կամաց դառնում եմ Նաիրի Հունանյան», քամահրանքով ինքն իր հասցեին՝ մտածեց Վարոսը:

Մյուս կողմից՝ միգուցե մայորն այնքան մարդու մեջ էր կարդացել այդ զգացումը՝ որ դա արդեն վտանգ չէր, այլ կարծրատիպ:

Բոլորն էլ գիտեին որ բոլորն ուզում են բոլորին սպանել:

Մանավանդ վլասծին:

Բայց ուզելն ու անելը տարբեր բաներ են:

Գուցե մայորն ինքն էլ էր նույն բանը մտածում իր անհայտ հոգու խորքում:

Բայց իրեն զսպում էր՝ հանուն պետականության կայացման:

Ինչպես և Վարոսը:

Ափսոս, ոչ բոլորն էին զսպում:

Իսկ փարիսեցիները սուտ խրատ էին կարդում.

«Որտեղի՞ց մեր ժողովրդի մեջ այդպիսի ատելություն»:

Գուցե ուրիշների նմանատիպ զգացումներին մայորը նույնպես սովորել էր հանգիստ վերաբերվել:

Քանի դեռ իր աչքերի մեջ չեն նայել ու իր միջինը քսի տվել:

Ռեստորանից վիպերի ելքից առաջացած ժխորը նրանց հեռանալու հետ կտրուկ հանդարտվեց:

Վարոսը վերջին հայացքը ձգեց Հյուսիսային պողոտայի կողմն ու այն կողմ չգնաց:

Համադասարանցիների տների գերեզմանոցն այցելելու հավես չուներ:

Ռեստորան դարձած կինո «Պիոների» վեցանկյուն պատուհանները տեսնելու ու սիրտը ճմլելու հավես չուներ:

Աստված վիպերից հեռու:

Ամեն հանդիպում՝ ստրես էր Վարոսի համար:

Մի կողմից ուզում էր իրանց մտածելը հասկանար՝ մյուս կողմից իրանց հենց մենակ տեսնելուց արդեն ուզում էր փախներ:

Կամ կրակեր:

Էս պուճուր պետության մեջ ոնց են կարեցել վլասծի՝ մարդու մեջ ստրես առաջացնելը տենց հենց սկզբից, տենց հիմնավոր, տենց հիմնահատակ դնել, զարմանում էր Վարոսը:

Իրանք էլ երևի իրանցից գոհ են էդ հաշվով:

Երևի հատուկ շկոլա են անցնում՝ որ ըտենցը լինեն:

 

19. Երազը

Տարին մի երկու անգամ մի կրկնվող երազ էր տեսնում:

Իբր կինո «Պիոներ» է եկել, բայց տոմսարկղը չգիտես ինչու փակ է:

Տոմսը դիմացի մայթի խրճիթանման տներում են վաճառում՝ որտեղ իր դասընկեր Սվոն էր ապրում:

Ինքը մտել է Սվոյենց բակ ու շուրջն է նայում:

Տեսնում է թենիսի սեղանի վրա տոմսեր են շարած ու վրաները քար է դրած:

Որ քամին չտանի:

«Ինձ մի տոմս տվեք», ասում է Վարոսն անծանոթ կնոջը:

Աչքերով փնտրելով, թե երբ Սվոն տնից դուրս կգա ու կբացատրի, թե ինչ է կատարվում:

Կինն ասում է՝ «Պիտի սպասես, տոմս չկա, շուտով կինո «Պիոներից» էլի մի դաստա կբերեն՝ կտամ»:

«Բա սա ի՞նչ է», ասում է Վարոսը հանդիմանող տոնով, ցույց տալով թենիսի սեղանի վրա քարի տակ դրած տոմսերը:

«Սրանք արդեն վաճառված են», ճղճղում է կինը:

«Որ բան են ասում՝ հասկացիր, տոմս չկա, հեսա էլի կբերեն, քեզ էլ կհասնի:

Շատ ես շտապու՞մ»:

Ու Վարոսը շուրջն է նայում ու տեսնում, որ Սվոյի տնից, Սվոյի մոր փոխարեն, մի կնիկ է դուրս գալիս:

Կեղտոտ փաթաթաններով փաթաթված:

«Դու ո՞վ ես», ասում է Վարոսը:

«Ես Կարաբալայի կնիկն եմ», ասում է պառավը:

Վարոսի քիթը ճմլված մանուշակների ծաղկեփունջ է խցկում:

«Տես ինչ լավ հոտ է գալիս, առ, զեղչով կտամ»:

Ճմռթած մանուշակի թաց հոտ է գալիս ու մի ուրիշ հոտ, դժվար տանելի:

Վարոսը չի դիմանում, դուրս է փախչում էդ բակից:

Մտածում է՝ դրսում սպասեմ:

Որ տոմսի նոր կապուկ բերեն՝ նոր կգնամ կառնեմ:

Մինչև ցերեկվա երկուս աշխատող հացի խանութի, Լալայանց նրբանցքի, իրենց դասարանի Թաթոսի տան ու հրաձգարանի մոտի անմայթ մայթով բարձրանում է Թումանյան խաչմերուկ:

Խաչմերուկի անկյունում լուսանկարչատան ցուցափեղկն է ու կինո «Պիոների» մշտական աֆիշը:

Աֆիշին գրած է «Ջեկ վ ստռանե չուձես» մուլծիկի անունն ու մեկ էլ մի հատ ֆիլմի անուն:

Ու ինքը հենց էդ ֆիլմն է եկել նայելու:

Բայց այդ անունը Վարոսի երազում չկա:

Միայն հիշում է, որ նման է «Պրիզնանիե կամիսսառա պալիցիի պռակուռոռու րիսպուբլիկի» բառերին:

Թե՝ «Ինչու են ուտում վայրի խոզերը» ֆիլմի վերնագրի բառերին:

Թե նման մի բանի:

Փորձելով հասկանալ, թե ֆիլմի անունն ինչ է՝ Վարոսն աֆիշի կողքի բակն է մտնում:

Այստեղ ապրում են՝ լուսանկարիչը, Վարոսի համադասարանցի Սերժիկն ու Վարոսենց ընտանիքի ու քաղաքի կեսի դերձակ՝ հայտնի վարպետ Լևոնը:

Սերժիկը տանը չէ:

Իր մայրն ասում է.

«Տղաս գնացել է շախմատ պարապելու, ու գիտես ինքը էլ երբեք քեզ հետ շախմատ չի խաղա, որովհետև ինքը դպրոցը փոխեց՝ գնաց մաթեմատիկական թեքումով»:

Ու իրոք էդպես է:

Սերժիկն էլ երբեք չեկավ իրենց դասարան:

Կորավ-անհետացավ Սերժիկը:

Տարիներ հետո Վարոսը նրան հեռուստացույցով տեսավ:

Բողոքելիս, որ իր տունն ավիրել են:

Մորուքավոր էր դարձել:

Չնայած շախմատ խաղալուն՝ վլասծի ֆավորիտ չէր:

Այդ պարագայում իր երազի մեջ Վարոսը մտնում է դերձակ Լևոնի մոտ:

Լևոնն իր շալվարն է ձևում ու ասում է.

«Շուտ ես եկել, դեռ մի երեք օր կքաշի, մինչև ցնցոտիներդ վրիցդ հանես:

Էդ ի՞նչ վիճակի ես, էդ ի՞նչ հոտ ա վրիցդ գալի, դու հո Կարաբալան չե՞ս:

Աղջիկներին կվախացնես, այ գյադըմ, գնա լվացվիր»:

«Փորձել պե՞տք չի», անհույս ասում է Վարոսը:

Գիտի, որ դերձակ Լևոնը թույլ չի տա իր կեղտոտ հալով՝ այդ հոյակապ շալվարը փորձել:

Ու զարմանքով տեսնում է՝ որ իր մայրիկի համար շալ գործող Մադինե խանըմը՝ որ իրականում այնօր՝ Վարոսի մանկության մեջ՝ լրիվ ուրիշ տեղ էր ապրում՝ այստեղ է, Լևոնի տանը:

Ու իրեն ասում է Մադինե խանըմը.

«Վարոս ջան, լավ է եկար, մայրդ հեռու է՝ ոչինչ, ես այս շալը քեզ վրա կգցեմ-կփորձեմ:

Ոչինչ որ կեղտոտ ես, ես զզվող չեմ»:

Ու սպիտակ երկար շալ է գցում Վարոսի վրա:

Վարոսի մոր համար իր գործած հայտնի շալը՝ սպիտակ ծոպերով:

Անծայրածիր այդ շղարղը, որը հետո նրանից գնած արծաթե գոտիի հետ միասին լավ թանկ վաճառեցին ցուրտի ու մութի տարիներին:

Իսկ գոտին նրանից գնել էին՝ երբ նա գաղթում էր Մոսկվա, «Բաքվում ինձ կսպանեն, ասում էր, ինձնից ի՞նչ բաքվացու»:

Գնաց Մոսկվաներում-բաներում կորավ-պրծավ:

Ինչ ուներ-չուներ շտապ վաճառում էր:

Վարոսը չի սիրում այդ օրերը հիշել:

Դե, շալը հասկանալի է:

Վերմակն է խեղդում, քնի մեջ Վարոսը շոգած է լինում:

Կոծկեցին իրեն մակոնդոյան համընդհանուր մոռացության շղարշի տակ:

Ամնեզիայի, մանկուրտիզմի, ծովի սպիտակ սավանի:

Միակ բանը, որ չարչարում է՝ ֆիլմի անունն է:

Ոչ մի կերպ չի կարողանում տեղը բերել:

Մեկ էլ՝ ճմռթված մանուշակի թաց հոտը:


13:02 Սեպտեմբեր 06, 2014